Wallace Stevens, Teory

 
Teory

Ik bin wat om my hinne is.

Froulju snappe dat.
Jo binne net hartoginne
Op hûndert meter fan in koets.

Dat, dit binne portretten:
In swarte festibule,
In heech bêd ôfsket mei gerdinen.

It is mar wat him foardocht.

 

Theory

I am what is around me.

Women understand this.
One is not duchess
A hundred yards from a carriage.

These, then are portraits:
A black vestibule;
A high bed sheltered by curtains.

These are merely instances.

 

Ut Harmonium, 1923

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, Teory

Elizabeth Bishop, Yn de wachtkeamer

 
Yn de wachtkeamer

Yn Worcester, Massachusetts,
gong ik mei Muoike Consuelo
nei har ôfspraak by de toskedokter
en siet ik op har te wachtsjen
yn de toskedokter syn wachtkeamer.
It wie winter. It waard betiid
tsjuster. De wachtkeamer
wie fol grutte minsken,
hege skuon en oerjassen,
lampen en tydskriften.
Us muoike wie, sa like it,
in hiel skoft binnen,
en wilens wachte ik en lies
de National Geographic
(ik koe al lêze) en bestudearre
sekuer de foto’s:
it binnenst fan in fulkaan,
swart en fol jiske,
en doe streamde dy oer
yn beekjes fan fjoer.
Osa en Martin Johnson
klaaid yn rydbroeken,
fiterlearzens en tropehelmen.
In deade man, ophyst oan in peal
– ‘Long Pig’, neffens it byskrift.
Poppen mei spitse holtsjes
omwuolle mei koarde;
swarte, bleate froulju mei nekken
omwuolle mei kopertried
as de halzen fan gloeilampen.
Harren boarsten wienen ôfgryslik.
Ik lies it daalk yn ien kear troch.
Ophâlde, dêr wie ik te skou foar.
En doe seach ik nei it omkaft:
de giele rânen, de datum.

Ynienen, fan binnen,
kaam in ah! fan pine
– de stim fan Muoike Consuelo –
mar net hiel lûd of lang.
Ik seach der alhiel net fan op;
dat sy in dom, bangich
mins wie, wist ik doe al.
Ik hie my sjenearje kind,
mar dat die ik net. Wat my
folslein oer it mad kaam,
wie dat ik it wie:
myn stim, yn myn mûle.
Sûnder der by nei te tinken
wie ik myn domme muoike,
ik – wy – foelen en foelen,
mei ús eagen strak op it omkaft
fan de National Geographic,
febrewaarje 1918.

Ik sei tsjin mysels: noch trije dagen
en dan biste sân jier âld.
Ik sei it om it gefoel te kearen
as trûdele ik fan de rûne,
draaiende ierde yn in kâlde,
blauswarte romte.
Mar ik fielde: do bist in ik,
do bist in Elizabeth,
do bist ien fan harren.
Wêrom moatsto ek ien wêze?
Ik doarde amper te sjen,
te oanskôgjen wat ik wie dat ik wie.
Ik wurp in blik fansiden
– ik koe net omheech sjen –
op ûnbestimde grize knibbels,
broeken, rokken, learzens
en alderlei pearen hannen
dy’t ûnder de lampen leinen.
Ik wist, noch nea wie der
wat frjemders bard en nea
koe der wat frjemders barre.

Wêrom soe ik ús muoike wêze,
of mysels, of wa ek mar?
Hokker oerienkomsten –
learzens, hannen, de famyljestim
dy’t ik yn myn kiel fielde, of sels
de National Geographic
en dy freeslike hingelboarsten –
holden ús by inoarren
of makken ús allegearre ien?
Hoe – ik wist der gjin
wurd foar – hoe ‘ûnwierskynlik’…
Hoe wie ik, lykas harren,
hjir bedarre om in gjalp fan pine
te hearren dy’t lûd en wat al net
wêze kind hie mar dat net wie?

De wachtkeamer wie hel
en te waarm. Hy sluorke fuort
ûnder in grutte swarte weach,
en noch ien en noch ien.

Doe wie ik der yn werom.
De Oarloch wie geande. Bûten,
yn Worcester, Massachusetts,
wie it tsjuster, dridzich en kâld,
en noch altyd wie it de fyfde
fan febrewaarje 1918.

 

In the Waiting Room

In Worcester, Massachusetts,
I went with Aunt Consuelo
to keep her dentist’s appointment
and sat and waited for her
in the dentist’s waiting room.
It was winter. It got dark
early. The waiting room
was full of grown-up people,
arctics and overcoats,
lamps and magazines.
My aunt was inside
what seemed like a long time
and while I waited and read
the National Geographic
(I could read) and carefully
studied the photographs:
the inside of a volcano,
black, and full of ashes;
then it was spilling over
in rivulets of fire.
Osa and Martin Johnson
dressed in riding breeches,
laced boots, and pith helmets.
A dead man slung on a pole
—“Long Pig,” the caption said.
Babies with pointed heads
wound round and round with string;
black, naked women with necks
wound round and round with wire
like the necks of light bulbs.
Their breasts were horrifying.
I read it right straight through.
I was too shy to stop.
And then I looked at the cover:
the yellow margins, the date.

Suddenly, from inside,
came an oh! of pain
—Aunt Consuelo’s voice—
not very loud or long.
I wasn’t at all surprised;
even then I knew she was
a foolish, timid woman.
I might have been embarrassed,
but wasn’t. What took me
completely by surprise
was that it was me:
my voice, in my mouth.
Without thinking at all
I was my foolish aunt,
I—we—were falling, falling,
our eyes glued to the cover
of the National Geographic,
February, 1918.

I said to myself: three days
and you’ll be seven years old.
I was saying it to stop
the sensation of falling off
the round, turning world
into cold, blue-black space.
But I felt: you are an I,
you are an Elizabeth,
you are one of them.
Why should you be one, too?
I scarcely dared to look
to see what it was I was.
I gave a sidelong glance
—I couldn’t look any higher—
at shadowy gray knees,
trousers and skirts and boots
and different pairs of hands
lying under the lamps.
I knew that nothing stranger
had ever happened, that nothing
stranger could ever happen.

Why should I be my aunt,
or me, or anyone?
What similarities—
boots, hands, the family voice
I felt in my throat, or even
the National Geographic
and those awful hanging breasts—
held us all together
or made us all just one?
How—I didn’t know any
word for it—how “unlikely” . . .
How had I come to be here,
like them, and overhear
a cry of pain that could have
got loud and worse but hadn’t?

The waiting room was bright
and too hot. It was sliding
beneath a big black wave,
another, and another.

Then I was back in it.
The War was on. Outside,
in Worcester, Massachusetts,
were night and slush and cold,
and it was still the fifth
of February, 1918.

 

Ut Geography III, 1976. It Amerikaanske echtpear Martin en Osa Johnson makke films en skreau boeken oer ynheemske folken en de fauna yn East- en Sintraal-Afrika en oare fiere streken. Long pig (‘lange baarch’) wie by kannibalen yn Melanesië de beneaming foar minskefleis dat klearmakke wie om te iten; it soe smeitsje nei bargefleis.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged , , | Comments Off on Elizabeth Bishop, Yn de wachtkeamer

Poste restante XXVI

    LEEUWARDEN.’ (l.m.), ±1895–1896. Litografy yn grien, 92×138 mm. Sûnder fermelding fan in útjouwer. Poststimpels Ljouwert 13-11-1896 en [Berlyn], Postamt 47, 15-11-1896. Ferstjoerd oan Elfriede Auzinger, Berlyn, troch Max Auzinger.
    Leeuwarden, d. 13. Nov. 96.
    Liebste Friedl. Hier wieder eine Ansicht da ist auch die Harmonie in der wir Vorst[ellung] gaben. Morgen geht’s nach Groningen, auch Harmonie, Wohnung Zeven Provincien. Schreib uns doch bald einen langen Brief. Ida Rattenh. läßt Euch grüßen, sie beklagt sich über “die säumige Schreiberin Anna”. D[ie] Leni hat mir auch geschrieben. Wie geht es Euch? Gut? Papa ist.

 
De besite oan Ljouwert yn novimber 1896 fan de Dútske yllúzjonist Max Auzinger alias Ben-Ali-Bey wie net syn earste. Hy hie Ljouwert dat jier al earder oandien, en mei itselde doel: optrede yn de Harmonie. Op 4 en 5 febrewaarje hie er dêr de lju ferbjustere, neidat er dat koart dêrfoar al dien hie yn Grins. Syn rom wie him foarútflein: de Leeuwarder Courant fan 31 jannewaarje 1896 hie it optreden fan ‘de prestidigitateur of goochelaar, geheeten of zich noemende Ben-Ali-Bey’ oankundige en hie yntegraal in ferslach sitearre út de Provinciale Groninger Courant, dêr’t heech oer syn keunsten yn opjûn wie. Neidat Ben-Ali-Bey ek yn Ljouwert de lju wer mei stommens slein hie, kaam de Leeuwarder Courant op 6 febrewaarje mei in eigen ferslach, te moai om net yn syn hiele hear en fear hjir oer te nimmen:

    Wij hebben in ons leven veel goochelaars, prestidigitateurs, illusionisten en anderen, die onder deze soort namen optreden, gezien. Maar van wat gisteren avond door Ben-Ali-Bey en zijne dochter Sulamith werd gedaan en vertoond kan gerust worden getuigd “Noch nie da gewesen.” Hun beider verrichtingen worden in advertentiën en programma’s aangeduid door “Indische en Egyptische toovenarijen en wonderen.” Men zou gisteren avond inderdaad hebben kunnen gelooven, dat men toovenaars en wonderdoeners vóór zich had. Hij sleept het publiek, zelfs de grootste sceptici, mede, en dan blijft er nog over die kleine wereld, die naïve geloovige wereld der phantasten. Voor deze laatsten vooral zal de groote “toovenaar” uit het Morgenland, zal zijne dochter Sulamith, het type van eene Oostersche schoonheid, eene herinnering van langen duur zijn. Men zou zich kunnen verbeelden, dat het Aladin is, met zijn tooverlamp allerlei wonderen verrichtende. De prachtigste voorwerpen rijzen plotseling uit den grond, worden feitelijk “uit de lucht gegrepen.” En het zijn geen kleine voorwerpen, die een oogenblik in de mouw kunnen worden verborgen gehouden, maar groote, zware vazen, urnen, bokalen, ja een geheel koffieservies, waaruit het publiek ook al weder wonderbaarlijk gefabriceerde warme koffie en suiker wordt gepresenteerd. Hij gebiedt en alles is er onmiddellijk.
          En Sulamith? Gedurende de tweede afdeeling is zij alléén op het den geheelen avond in ondoordringbaar duister gehuld, fantastisch ingericht tooneel; zij is gekleed in een even vreemd, maar zeer fraai Oostersch costuum als haar vader. Zij doet alles niet alleen mede op de wonderbaarlijkste, maar ook op de meest gracieuse wijze. Men denke slechts aan den Heksentooverhoepel en aan de Palmzuil. Als een tweede Mozes werpt zij een staf op den grond, houdt zij eene “bezwering”, en de staf verandert in een… slang! Beiden spelen echter ook onbegrijpelijk met hun eigen lichaam. Ali-Bey neemt, op het tooneel zittend, met beide handen zoo maar eventjes zijn hoofd van den romp en plaatst het op eene naast hem staande tafel, waarvan hij het na weinige oogenblikken weer op zijne natuurlijke plaats zet. En het slot van alles is de vertooning van de kleine, op een piedestal rustende levende buste van Sulamith, geplaatst in een kolossaal étui op een drievoet. Waar de andere deelen van haar lichaam zijn gebleven? Twee heeren, dilettanten in het goochelaarsvak, die zich op het tooneel hadden begeven, om er wat meer van te weten, onderzochten wat zij konden, doch keerden hoofdschuddend naar hunne plaatsen terug.
          Wij zullen het hierbij laten, al konden wij nog een paar kolommen en meer wijden aan wat het tweetal gisteren avond te zien gaf. Laten wij alleen nog vermelden, dat onze toovenaar een alleraangenaamste causeur is (hij spreekt, evenals zijne dochter, het Duitsch zoo duidelijk mogelijk), en dat beiden bij alles eene gratie, eene poëzie, zouden wij haast zeggen, ten toon spreiden, die het genoegen van den avond niet weinig verhoogen.

Kolleksje Theatermuseum, Wenen

Max Auzinger, berne op 26 july 1839 yn of by München, jildt dan ek as ien fan de grutste gûchelders dy’t der west hawwe. ‘Freilich, wer seine Vorstellungen nicht gesehen hat, kann sich von deren Wirkung keinen rechten Begriff machen’, skreau Ottokar Fischer yn Das Wunderbuch der Zauberkunst (1929): ‘Betört und verwirrt, verblüfft und nachdenklich gestimmt saßen die Zuschauer oft da, wenn der Vorhang längst gefallen war.’ Nei’t er oan syn tritichste ta syn brea fertsjinne hie as tapytfabrikant yn Augsburg, socht Auzinger emploai yn de wrâld fan it teäter, earst achter de skermen as regisseur en letter op it poadium as yllúzjonist. Yn 1885 stie er foar it earst op ’e planken as Ben-Ali-Bey. Teätermakker as er wie, joech er syn trúks orizjinele ensenearrings mei en wiksele er dy ôf mei smoute kauserytsjes en muzikale yntermezzi. Syn oriïntaalske artystenamme wie faaks ynspirearre op de namme fan Ali ben Hussein Bey, dy’t fan 1882 oant 1902 oer Tunesië hearske. Net minder eksoatysk wie syn kostúm fan kleurrike side, kompletearre mei in Ottomaanske(?) punthoed en in âldfaderlik burd.

Duorjende faam hat Auzinger ferwurven as útfiner fan it saneamde ‘swarte kabinet’, in kategory gûcheltrúks basearre op it brûken fan in swarte achtergrûn dy’t alle ljocht absorbearret. It ferhaal giet dat Auzinger op it idee brocht waard doe’t er yn 1882 in toanielstik regissearre dêr’t in black face yn foarkaam. Fan in pikswart sminkte akteur – hy moast in Moar spylje – dy’t foar in dito achtergrûn hinne en wer rûn, wienen inkeld de tosken en it wyt fan de eagen te sjen. Auzinger wurke dit effekt út yn gûcheltrúks dy’t de wichtichste bestândielen waarden fan de shows dêr’t er de boer mei opgong. In foarbyld wie in op in boerd tekene bonkerak dat by it klinken fan muzyk ynienen begûn te dûnsjen en sels noch trochdûnse neidat in part fan it bonkerak fuortfeid wie.

Jierrenlang, oan syn 75ste ta, teach Auzinger as Ben-Ali-Bey mei in soad sukses lâns skouboargen yn Dútslân en fier dêrbûten. Ornaris hie er op it poadium help fan syn dochter Leopoldine yn de sjarmante ferskiningsfoarm fan Sulamith, in proto-Mata Hari stel ik my sa foar, dy’t by mannich reporter tige yn ’e smaak foel. Yn in skuondoaze yn Neurenberg of all places fûn ik in ansichtkaart dêr’t Ben-Ali-Bey en Sulamith beide opsteane. Guon kranteferslaggen meitsje nammers melding fan helpsters mei de nammen Asoka en Desima. Nederlân hat Auzinger op syn minst trijeris oandien, yn 1896, 1900 en 1907.

Leeuwarder Courant, 7 novimber 1896

Werom nei de optredens fan Auzinger yn Ljouwert yn novimber 1896. It earste, op 10 novimber, wie inkeld foar leden fan de Vereeniging De Harmonie en harren húsgenoaten, en wie fergees. De foarstellings op de beide folgjende jûnen wienen ek foar net-leden, dy’t yntree betelje moasten. Ben-Ali-Bey en Sulamith rôpen opnij in wûndere wrâld op, neffens de Leeuwarder Courant fan 12 novimber: ‘De Arabische duizend en één nacht vertellingen zagen wij, als ware het, belichaamd. Ook het fraai decoratief en de rijke Oostersche kleeding deden ons wanen te zijn in het rijk der Magiërs.’ De dei nei de tredde en lêste foarstelling skreau Auzinger syn ansichtkaartsje en ferroalen heit en dochter Ljouwert foar Grins, om op te treden yn de Grinzer soasjeteit De Harmonie yn de Oude Kijk in ’t Jatstraat. Sy oernachten dêr yn hotel De Zeven Provinciën oan de Grote Markt.

It kaartsje dat Auzinger út Ljouwert wei oan syn dochter Elfriede yn Berlyn stjoerde, is ien fan de âldste ansichten dy’t der fan Ljouwert binne. Hy skreau har in boadskip yn Dútsk Kurrentschrift, mei lykwols de measte eigennammen (bygelyks ‘Leeuwarden’, ‘Harmonie’ en ‘Zeven Provinciën’) yn it yn Nederlân gongbere humanistyske skrift. Elfriede hie har yntrek by Frau I. Randolf op it adres York Straße 74. Mooglik wienen Anna en Leni dochters fan Elfriede en dan dus pakesizzers fan Max, mar dat haw ik net achterhelje kinnen. It libben fan Max Auzinger is nammers it measte net oer bekend. Mar de yndruk dy’t er mei syn gûchelderij neiliet op syn publyk wie grut.

Sa grut, dat er al gau neiapers krige dy’t ûnder itselde of in licht oanpast pseudonym meilifte woenen op syn sukses, mar sy koenen net yn it skaad fan de master sels stean. Op in ansicht mei Frânsktalich byskrift, printe yn Milaan, litte in Professeur Ben Alibey en syn assistinte Olga harren keunsten sjen. Tichter by hûs wie in Ben-Ki-Bey aktyf, mar hy waard úthuid en moast yn Almelo, nei’t er healwei in optreden flechte wie ‘naar een niet te noemen plaats’, ûnder plysjebegelieding werombrocht wurde nei syn hotel. Yn 1902 hearde de oplichter, oantsjut mei de inisjalen E.O.S., in jier selstraf tsjin him easkjen. De saak waard achter sletten doarren ôfhannele.

De echte Ben-Ali-Bey joech noch in nije draai oan syn lange karriêre troch, ûnder syn eigen namme, akteur te wurden yn de stomme film. Sa hie er rollen yn Menschen und Masken (1917), Die Dame mit dem Monokel (1917), de sciencefiction-horrorfilm Alraune, die Henkerstochter, genannt die rote Hanne (1918), Der Tod versöhnt (1920) en Michael (1924). Max Auzinger ferstoar, 88 jier âld, yn Berlyn op 14 of 15 maaie 1928.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Emily Dickinson, 883

 
Yn Sudewyn - fibrearret
In Stim mei eigen Lûd -
Sa’t Men op Kades merkbyt yn
In Emigrant syn groet -

In Wink fan Havens - Folken -
Gâns dat yn heimnis leit -
En namste fijner - om de fierte -
En de frjemdichheid -

 

A South Wind - has a pathos
Of individual Voice -
As One detect on Landings
An Emigrant’s address -

A Hint of Ports - and Peoples -
And much not understood -
The fairer - for the farness -
And for the foreignhood -

 

F883 (J719). Ofbylding: Amherst College Library, Emily Dickinson Collection, 81.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 883

Elizabeth Bishop, De kaart

 
De kaart

Lân leit yn wetter; it is beskade mei grien.
Skaden, of binne it skolten, lâns syn iggen
toane de ronfel fan lange beseewierde richels
dêr’t wier nei it sljochte blau delhinget út grien.
Of bûcht it lân foaroer, tilt it de see op fan ûnderen,
lûkt it dy ûnfersteurber om him hinne?
Skuort bylâns de tanige, sânige, tinne
râne it lân oan de see, fan ûnderen?

It skaad fan Newfoundland leit flak en blak.
Labrador is giel dêr’t de dreamerige Eskimo
it ynfette hat. Streakje kinne wy dizze leaflike baaien,
ûnder glês as soenen sy blossemje moatte
of in skjinne kouwe biede oan ûnsichtbere fisken.
De nammen fan kustplakken rinne út nei see,
de nammen fan stêden kruse de oanbuorjende bergen
– de printer hat hjir deselde oeralligens hân
as wannear’t emoasje te fier syn oarsaak oerstiicht.
Dizze skiereilannen fetsje it wetter tusken tomme en finger,
as froulju dy’t de glêdens fan lapkeguod befiele.

Kartearre wetters binne kalmer as it lân is,
liene it lân fan harren weagen de eigen formaasje:
Noarwegens hazze fljocht súdop yn agitaasje,
profilen ûndersykje de see, dêr wêr’t lân is.
Wurde se tawiisd of kieze steaten sels harren kleuren?
– Wat by de aard of de ynlânske wetters it bêste past.
Topografy etalearret gjin foarkar; noard is like tichtby as west.
Tearder as dy fan skiedskriuwers binne kaartmakkerskleuren.

 

The Map

Land lies in water; it is shadowed green.
Shadows, or are they shallows, at its edges
showing the line of long sea-weeded ledges
where weeds hang to the simple blue from green.
Or does the land lean down to lift the sea from under,
drawing it unperturbed around itself?
Along the fine tan sandy shelf
is the land tugging at the sea from under?

The shadow of Newfoundland lies flat and still.
Labrador’s yellow, where the moony Eskimo
has oiled it. We can stroke these lovely bays,
under a glass as if they were expected to blossom,
or as if to provide a clean cage for invisible fish.
The names of seashore towns run out to sea,
the names of cities cross the neighboring mountains
—the printer here experiencing the same excitement
as when emotion too far exceeds its cause.
These peninsulas take the water between thumb and finger
like women feeling for the smoothness of yard-goods.

Mapped waters are more quiet than the land is,
lending the land their waves’ own conformation:
and Norway’s hare runs south in agitation,
profiles investigate the sea, where land is.
Are they assigned, or can the countries pick their colors?
—What suits the character or the native waters best.
Topography displays no favorites; North’s as near as West.
More delicate than the historians’ are the map-makers’ colors.

 

Ut North & South, 1946

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, De kaart

Emily Dickinson, 1353

 
As Tonger loegje foar it slot
En dan tebroazelje yn styl
Wylst alle kreatuer ferkrûpt
Dat - is pas Poëzy -

Of Leafde - ’t koppel rint lykop -
Priuwst beide en fan beide neat -
Bart dy der ien - dan wurdst fertard -
Want gjint sjocht libben God -

 

To pile like Thunder to it’s close
Then crumble grand away
While everything created hid
This - would be Poetry -

Or Love - the two coeval come -
We both and neither prove -
Experience either and consume -
For none see God and live -

 

F1353 (J1247). Ofbyldings: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA. De lêste rigel is in parafrase fan wat God tsjin Mozes sei neffens Exodus 33:20: ‘And he said, Thou canst not see my face: for there shall no man see me, and live’ (King James Bible), oftewol: ‘Mar, sei Er, myn oantlit kinstû net sjen, hwent gjin minske kin My sjen en libje’ (Wumkes-oersetting).

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 1353

Elizabeth Bishop, Sliepeleazens

 
Sliepeleazens

De moanne yn de kaptafelspegel
sjocht miljoenen milen fier
(faaks ek mei grutskens nei harsels,
mar noait, noait sjocht sy blier)
en withoefier oan de sliep foarby
of faaks sliept sy it leafst oerdei.

Soe it Universum har ferlitte,
dan winsket sy dat nei de hel
en fynt sy wol in wetterlichem
of in spegel, en jout har del.
Dat wuolje noed yn spinreach
en lit it falle yn de wel,

dy wrâld fan it oarsom yn,
dêr is links altiten rjochts,
dêr binne skaden echt de lea,
dêr wekje wy hiel de nacht troch,
dêr is de himel skol as de see
no djip is, en leavesto my.

 

Insomnia

The moon in the bureau mirror
looks out a million miles
(and perhaps with pride, at herself,
but she never, never smiles)
far and away beyond sleep, or
perhaps she’s a daytime sleeper.

By the Universe deserted,
she’d tell it to go to hell,
and she’d find a body of water,
or a mirror, on which to dwell.
So wrap up care in a cobweb
and drop it down the well

into that world inverted
where left is always right,
where the shadows are really the body,
where we stay awake all night,
where the heavens are shallow as the sea
is now deep, and you love me.

 

Ut A Cold Spring, 1955. YouTube: Lee Hoiby, Insomnia, 1990. Utfierd troch Haley Sicking (sopraan) en Anastasia Markina (piano).

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged , , , | Leave a comment

Emily Dickinson, 430

 
Bekoaring klaait in antlit
Dat men gebrekkich sjocht -
De Dame hâldt har Wale del
Bang dat de Tsjoen ferfljocht -

Mar kuert foarby har mesken -
En winsket - en ûntkeart -
Opdat net Praat - ferlet ferbant
Dat inkeld Byld - begeart -

 

A Charm invests a face
Imperfectly beheld -
The Lady dare not lift her Vail
For fear it be dispelled -

But peers beyond her mesh -
And wishes - and denies -
Lest Interview - annul a want
That Image - satisfies -

 

F430 (J421). Ofbylding: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 430

Poste restante XXV

    De opslach by it Bakkershûs yn Suwâld, ±1905–1909. Fotokaart, 89×139 mm. Sûnder fermelding fan in útjouwer. Poststimpels Harns–Nieuweschans 08-01-1910 en Makkum 08-01-1910. Ferstjoerd oan Oepke Noordmans, Skuzum, troch Frouwke Frederika Margaretha Oosterhuis.

    Beste Domine
    Dit is het kanaal te Suawoude Ik dank U wel voor de mooie anzigten en wensch ook U een gelukkig en gezegend jaar Komt U spoedig weer eens bij ons Wij zijn allen goed gezond. Na hartelijke groeten ook van Pa Ma Dolf uw liefhebbende Frouwke (ik ben niet kwaad)

Boeken en benammen boekjes oer ansichtkaarten binne der by ’t soad, mar dé skiednis fan dat ferskynsel moat noch skreaun wurde. Spesjaal omtinken fertsjinnet dêryn dan de saneamde fotokaart. Guon brûke dat begryp foar eltse ansicht dêr’t in foto op stiet. Under harren H.J. Haverkate; yn syn De geschiedenis van de Nederlandse prentbriefkaart, dat boustiennen oandraacht foar it noch te skriuwen wiidfiemjende ferhaal, befellet Haverkate oan it begryp fotokaart ‘in ruime zin te hanteren voor elke kaart met een fotografisch (d.w.z. werkelijkheidsgetrouw) karakter’.

‘Dorpsopslag, Berlikum.’ Ljochtdruk. Yn 1905
ferstjoerd oan Frouwke Oosterhuis troch S. Epema.

Dy definysje is oaren te dizenich en te rom. Sy beskôgje in ansicht mei in foto dy’t yn druk reprodusearre is – masinaal, bygelyks troch offset – net as in fotokaart, mar brûke dat begryp inkeld foar in echte foto, hânmjittich makke troch fotopapier te beljochtsjen mei in negatyf dertusken, fotopapier mei it formaat fan in ansicht dat op de achterkant yn ’t foar beprinte is mei lyntsjes foar de adressearring. Dêrta wienen pakjes mei op maat makke en ‘beline’ fotopapier yn ’e hannel.

Fotokaarten neffens dy strikte definysje – dy’t my de korrekte taliket – waarden makke troch lytse middenstanners en partikulieren en ferskynden yn beheinde oplagen. It gong op ’en heechsten om in pear tsientallen, reden wêrom’t samlers derop jeie. Byskriften waarden ornaris yn hânskrift op it glêsnegatyf oanbrocht of op de fotokaarten stimpele. De ûnderwerpen wienen faken topografysk – in moai doarpsgesicht bygelyks – mar koenen ek mear privee wêze. De makker fotografearre dan bygelyks syn eigen wenhûs of sette syn frou, bern of hûn op de kyk. Soldaten ferstjoerden graach fotokaarten fan harsels mei in ploechje kompanen (sjoch Poste restante IV).

‘Groet uit Ternaard’. Ljochtdruk, ynkleure.
Yn 1915 ferstjoerd oan Frouwke Oosterhuis
troch har broer Anne Catharinus Oosterhuis.

It wienen sawol professionals as hobbyisten dy’t fotokaarten makken. Wat keazen stânpunt, útkadering en beljochting oangiet, is de kwaliteit fan fotokaarten dan ek hiel wikseljend. Mar de hjir besprutsen fotokaart is in juwieltsje. De anonime fotograaf hat in rustyk sfearbyld skepen, hie in treflik each foar komposysje en drukte de foto hierskerp ôf. In byskrift ûntbrekt, en is ek net nedich: dizze foto is de ferbylding fan in idylle foarby plak en tiid, fan in wetterryk Arkadië.

Soe der in Fryske Huckleberry Finn bestean, dan koe dizze foto sá op it omkaft. Mar it is fansels net de Mississippi dy’t wy hjir sjogge. It is, sa’t de ôfstjoerster al skriuwt, it kanaal by Suwâld, om krekt te wezen it plak wêr’t hjoeddedei it Van Harinxmakanaal oanknopet by it Prinses Margrietkanaal. Suwâld hie dêr in opslach, in oanlisplak foar skûtsjes foar it laden en lossen fan bygelyks turf en terpierde. In fariant fan ús fotokaart, wêrfan’t in eksimplaar yn Tresoar bewarre wurdt, hat dan ek as byskrift ‘Opslag, Suawoude’. Dy opslach lei foar it noch besteande Bakkershûs oan de Suderein, dat yn 1814 set waard yn opdracht fan bakker Bouwe Daniëls van der Meulen. Links op de foto is noch in stikje fan dat Bakkershûs te sjen.

‘Groet uit Ternaard’. Ljochtdruk, ynkleure.
Yn 1915 ferstjoerd oan Oepke Noordmans en
syn frou Johanna Hillegonda Oosterhuis troch harren
sweager en broer Anne Catharinus Oosterhuis.

It skûtsje dat by de opslach leit, mei op it roer it opskrift ‘GARIJP’, wie fan Tamme Wobbes van der Woude (1842–1935), sa stiet te lêzen yn Troch de wyn, in boek út 2012 oer oardel ieu skûtsjes en skippers. Dêr is in oar eksimplaar fan ús kaart yn ôfbylde, dat ek te finen is op in website oer de Van der Woudes út Eastermar en omkriten. Neffens dy site binne de beide mannen op it skûtsje Tamme syn soannen Jochum (1882–1916) en Andries (1890–1954). Jochum – jong ferstoarn oan tbc – stiet links nêst it roer, Andries stiet rjochts by it swurd.

De tsien oare manlju en jonges op de fotokaart binne net bekend. De ôfstjoerster is dat wol: it wie de tolvejierrige Frouwke Frederika Margaretha Oosterhuis, berne yn 1897 yn Suwâld as dochter fan Johannes Oosterhuis, predikant yn Suwâld en Tytsjerk, en Rutgerdina van Heyningen Busch Keiser. Frouwke hie fiif bruorren en sussen, ûnder oare Rutger Adolph Benthem Oosterhuis, de Dolf dy’t sy yn har boadskip neamt. Frouwke hechte oan de krekte stavering fan har namme: yn de ûndertekening sette se in streekje ûnder de w yn har ropnamme. Blykber hie de ûntfanger fan de ansicht dy w by in eardere gelegenheid fergetten, mar it wurdt him ferjûn.

Oepke Noordmans mei frou en bern yn
Sumar, om 1918 hinne. Oernommen út
J.D.Th. Wassenaar, Noordmans in Friesland.
Bijdrage tot de biografie van een kerkvader
,
Zoetermeer 1999.

Dy ûntfanger wie de letter ferneamde teolooch Oepke Noordmans, troud mei Johanna Hillegonda Oosterhuis, in âldere suster fan Frouwke. Oepke, berne yn Easterein yn 1871 as soan fan Dirk Noordmans en Gerbrig de Roos, wie fan boerekomôf. Nei in stúdzje teology yn Leiden en Utert waard er earst dûmny yn Skuzum en Piaam, dêrnei yn Sumar en úteinlik yn it Gelderske Laren. Oepke Noordmans wie in studieus man, dy’t him talei op teology en filosofy, mar literatuer en natuerwittenskip net links lizze liet. Syn kennis en ynsichten joech er troch yn tal fan lêzings en publikaasjes. Geandewei wûn er oan ynfloed binnen de Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke en koe er syn gesach benammen yn strideraasjes op it mêd fan tsjerke-oarder en liturgy jilde litte. Noordmans ferstoar yn Lunteren yn 1956.

As teolooch wurdt Oepke Noordmans rekkene ta de ‘etyske rjochting’, dêr’t syn learmaster Johannes Hermanus Gunning in liedende figuer yn wie. De ‘etysken’ woenen ûntkomme oan it dualisme tusken otterdoksy en moderniteit troch de idee fan de persoanlikheid te beklamjen en nei in synteze tusken evangeelje en kultuer te sykjen. Under ynfloed fan Karl Barth naam Noordmans yn letter jierren lykwols in eigen posysje yn. Sintraal yn syn tinken kaam it begryp skepping te stean, net skepping as kreaasje mar skepping as skieding (en dus as oardiel), wat er útwurke yn syn boek Herschepping út 1934. Yn 1935 krige Noordmans in earedoktoraat fan de Grinzer universiteit. Syn Verzamelde werken ferskynden tusken 1978 en 2004 yn alve bannen. De Stichting Dr. O. Noordmans freget mei stúdzjedagen, ‘cahiers’ en in nijsbrief trochgeand omtinken foar syn libben en wurk.

Achterop de fotokaart tanket Frouwke har learde sweager foar de ansichten dy’t er har tastjoerd hie. Ek dizze kaart hat se weromkrigen. Nei har ferstjerren – Frouwke rekke wei yn 1977, yn Amsterdam – waard de kaart tegearre mei oare ansichten dy’t sy libbenslang bewarre hie wer hannelswaar. Under dy ansichten sieten mear bysûndere eksimplaren, mar net ien sa wûndermoai as de ikoanyske fotokaart fan it kanaal te Suwâld.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXV

Emily Dickinson, 321

 
Springt as in Panter nei de Himel
Flamjend yn Goud, yn Poarper dwêst
Leit oan de foet fan âlde Kimen
Har Flekte Antlit, aansens rêst
Bûcht har sa leech as it Otterfinster
Streaket it Tek, bestrykt de Hamei
Seit mei har Mûtske dach de Greide
En de Dei har Gûchler is wei

 

Blazing in Gold and quenching in Purple
Leaping like Leopards to the Sky
Then at the feet of the old Horizon
Laying her Spotted Face to die
Stooping as low as the Otter’s Window
Touching the Roof and tinting the Barn
Kissing her Bonnet to the Meadow
And the Juggler of Day is gone

 

F321 (J228). Ofbyldings: Boston Public Library, Rare Books and Manuscripts Collection, Ms. Am. 1093 (26); ôfskrift dat Dickinson stjoerde oan Thomas Wentworth Higginson.

Posted in Emily Dickinson | Tagged , | Comments Off on Emily Dickinson, 321