Georg Trakl, Sang fan de ûntfallene

 
Sang fan de ûntfallene
Oan Karl Borromaeus Heinrich

Fol harmonyen is de flecht fan de fûgels. De griene wâlden
Hawwe harren jûns ta stillere hutten fergearre;
De kristallen greiden fan de ree.
Tsjusternis besêftet it reauntsjen fan de beek, de dampe skaden

En de blommen fan de simmer, swietlûdich yn de wyn.
De foarholle skimeret de mimerjende minske al.

En der skynt in lampke, it goede, yn syn hert
En de frede fan it miel; want hillige binne brea en wyn
Troch God syn hannen, en út nachtlike eagen wei sjocht
Stil de broeder dy oan, dat er rêste mei fan toarnich swalkjen.
O it wenjen yn de besiele blauwens fan de nacht.

Leavjend ek omjout it swijen yn de keamer de skimen fan de âldfaars,
De poarperen tramtaasjes, weeklacht fan in grut laach,
Dat from no fergiet yn de ienlike neisiet.

Want hieltyd strieljender ûntwekket út swarte menuten fan dwylsin
De duldzjende op de ferstienne drompel
En machtich omjouwe him de koele blauwens en fan de hjerst it ljochtsjende slot,

It stille hûs en de sêgen fan it wâld,
Mjitte en wet en de moanneljochte paden fan de ûntfallenen.

 

Gesang des Abgeschiedenen
An Karl Borromaeus Heinrich

Voll Harmonien ist der Flug der Vögel. Es haben die grünen Wälder
Am Abend sich zu stilleren Hütten versammelt;
Die kristallenen Weiden des Rehs.
Dunkles besänftigt das Plätschern des Bachs, die feuchten Schatten

Und die Blumen des Sommers, die schön im Winde läuten.
Schon dämmert die Stirne dem sinnenden Menschen.

Und es leuchtet ein Lämpchen, das Gute, in seinem Herzen
Und der Frieden des Mahls; denn geheiligt ist Brot und Wein
Von Gottes Händen, und es schaut aus nächtigen Augen
Stille dich der Bruder an, daß er ruhe von dorniger Wanderschaft.
O das Wohnen in der beseelten Bläue der Nacht.

Liebend auch umfängt das Schweigen im Zimmer die Schatten der Alten,
Die purpurnen Martern, Klage eines großen Geschlechts,
Das fromm nun hingeht im einsamen Enkel.

Denn strahlender immer erwacht aus schwarzen Minuten des Wahnsinns
Der Duldende an versteinerter Schwelle
Und es umfängt ihn gewaltig die kühle Bläue und die leuchtende Neige des Herbstes,

Das stille Haus und die Sagen des Waldes,
Maß und Gesetz und die mondenen Pfade der Abgeschiedenen.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915. Ofbylding: De blomlêzing Gesang des Abgeschiedenen, Insel-Bücherei 436, 27ste–36ste tûzental, 1955.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Sang fan de ûntfallene

Georg Trakl, Ballade

 
Ballade

In dwaas skreau trije tekens yn sân,
Doe stie der in bleke faam op it strân.
Lûd song de see, sa lûd.

Sy hold in beker yn de hân,
Dêryn oan de râne ta in glâns,
Sa read en swier as bloed.

Der foel gjin wurd – nacht kaam oer it lân,
Doe naam de dwaas har út de hân
De beker en dronk ris goed.

Doe dôve syn ljocht út yn har hân,
Ferwaaiden trije tekens yn it sân –
Lûd song de see, sa lûd.

 

Ballade

Ein Narre schrieb drei Zeichen in Sand,
Eine bleiche Magd da vor ihm stand.
Laut sang, o sang das Meer.

Sie hielt einen Becher in der Hand,
Der schimmerte bis auf zum Rand,
Wie Blut so rot und schwer.

Kein Wort ward gesprochen – die Sonne schwand,
Da nahm der Narre aus ihrer Hand
Den Becher und trank ihn leer.

Da löschte sein Licht in ihrer Hand,
Der Wind verwehte drei Zeichen im Sand –
Laut sang, o sang das Meer.

 

Ut de ‘Sammlung 1909’. Ofbylding: De blomlêzing Gesang des Abgeschiedenen, Insel-Bücherei 436, 17de–26ste tûzental, 1950.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Ballade

Georg Trakl, Neibyens fan de dea

 
Neibyens fan de dea

O de jûn dy’t yn de tsjustere doarpen fan de bernetiid lûkt.
De fiver ûnder de wylgen
Rint fol mei de ferpeste suchten fan de swiermoedigens.

O it wâld dat sêft de brune eagen delslacht,
As út de iensume syn bientige hannen
It poarper fan syn ekstatyske dagen weifloeit.

O de neibyens fan de dea. Lit ús bidde.
Yn dizze nacht ûntfrisselje harren op lije kjessens
Fergiele troch wijreek de spjochtige lidden fan leafjenden.

 

Nähe des Todes

O der Abend, der in die finsteren Dörfer der Kindheit geht.
Der Weiher unter den Weiden
Füllt sich mit den verpesteten Seufzern der Schwermut.

O der Wald, der leise die braunen Augen senkt,
Da aus des Einsamen knöchernen Händen
Der Purpur seiner verzückten Tage hinsinkt.

O die Nähe des Todes. Laß uns beten.
In dieser Nacht lösen auf lauen Kissen
Vergilbt von Weihrauch sich der Liebenden schmächtige Glieder.

Ut Gedichte, 1913. Ofbylding: De blomlêzing Gesang des Abgeschiedenen, Insel-Bücherei 436, 12de–16de tûzental, 1950.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Neibyens fan de dea

Georg Trakl, De swiermoedigens

 
De swiermoedigens

Machtich bisto donkere mûle
Yn ’t binnenst, út hjerstwolkens
Foarme stal,
Fan goudene jûnsstilte;
In grienich skimerjende berchstream
Yn tebrutsen sparren
Harren skaadfjild;
In doarp
Dat from yn brune bylden ôfstjert.

Dêr springe de swarte hynders
Yn dizenich greidlân.
Jimme soldaten!
De heuvel dêr’t stjerrend de sinne rôlet
Stoart it laitsjende bloed fan del –
Under iken
Sprakeleas! O gâljende swiermoedigens
Fan it leger; in strieljende helm
Klettere fan poarperen foarholle.

Hjerstnacht sa koel komt,
Ferskynt mei stjerreglâns
Oer tebrutsen manljusbiente
De stille monnikske.

 

Die Schwermut

Gewaltig bist du dunkler Mund
Im Innern, aus Herbstgewölk
Geformte Gestalt,
Goldner Abendstille;
Ein grünlich dämmernder Bergstrom
In zerbrochner Föhren
Schattenbezirk;
Ein Dorf,
Das fromm in braunen Bildern abstirbt.

Da springen die schwarzen Pferde
Auf nebliger Weide.
Ihr Soldaten!
Vom Hügel, wo sterbend die Sonne rollt
Stürzt das lachende Blut –
Unter Eichen
Sprachlos! O grollende Schwermut
Des Heers; ein strahlender Helm
Sank klirrend von purpurner Stirne.

Herbstesnacht so kühle kommt,
Erglänzt mit Sternen
Über zerbrochenem Männergebein
Die stille Mönchin.

 

Ut it tydskrift Der Brenner, 1914/1915. Ofbylding: De blomlêzing Gesang des Abgeschiedenen, Insel-Bücherei 436, 1ste–8ste tûzental, 1933.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, De swiermoedigens

Poste restante XXXII

Buorden lâns it spoar yn Snits mei reklame foar en tsjin Bols, 1910. Ljochtdruk, 89×139 mm. Utjûn troch de ôfdieling Snits fan de Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende Dranken. Poststimpels Snits 04-07-1910 en Loosdrecht 05-07-1910. Ferstjoerd oan juffer M. Koopmans, p/a Willem Voogsgeerd, Nieuw-Loosdrecht, troch ‘P.K.’.

 
Tsjintwurdich is de firma Lucas Bols – nei eigen sizzen the world’s oldest distilled spirits brand – in beursnotearre ûndernimming. Ek in iuw lyn timmere de Amsterdamske destillateur al flink oan ’e wei. De firma wûn prizen op wrâldtentoanstellings yn Londen en Parys, hie proeflokalen fan Hamburch oant Neurenberch en die ek op oare wizen in soad oan ynternasjonale marketing. Tagelyk waard de ynlânske merk net fergetten. Sels de treinreizger tusken Snits en Ljouwert moast witte wat Bols te bieden hie. Op in mânsk boerd lâns it spoar yn Snits stie yn sûkeladeletters te lêzen: ‘BOLSZEER OUDE GENEVER EN FIJNE LIKEUREN’.

It skynt dat it boerd lâns it strjitsje Koarte Freugde stie. It wie dêr yn 1910 delpoate troch de Brusselske firma G. Nille, eksploitant fan bûtenreklame. De oanrikkemandaasje fan jenever en likeur sil net elke treinreizger noaske hawwe. Drank wie in maatskiplik probleem, ek doe al. It late ta sedeferwyldering, wie it beswier út benammen kristlike hoeke, en de sosjalisten hienen derop tsjin dat it de ferheffing fan it proletariaat opkearde. Sterker noch, it wie in ynstrumint fan de bazen om de arbeiders derûnder te hâlden. Dat dy harren lean faak útbetelle krigen yn kafees fan de wurkjouwers seit genôch.

Drankbestriders fûnen inoarren yn de Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende Dranken, koartwei de NV, en fergelykbere organisaasjes as de Volksbond tegen Drankmisbruik en de Friesche Propaganda Commissie. De NV, oprjochte yn 1842, wie earst in oerwegend protestantske feriening ta ôfskaffing fan inkeld sterke drank, mar geandewei kaam de NV ûnder sosjalistyske ynfloed en waard it in feriening fan gehielûnthâlders. Oan it ynsynje dat sy droegen, tanke de beweging de bynamme ‘de blauwe knoop’. Foaral yn Fryslân hie de beweging, en benammen de NV, in soad oanhing. Yn de bloeitiid fan de NV wenne fjirtich prosint fan de leden yn Fryslân.

Op lokaal nivo wurken ferskillende lanlike drankbestridingsorganisaasjes gear yn saneamde Centraal Drankweer Comités, dêr’t fral drankbestriders fan de died yn warber wienen. Sa pleegde it Centraal Drankweer Comité fan Snits om sa te sizzen in ludike yngreep yn de publike romte troch it drankslije boadskip fan Bols om te bûgjen nei it evangeelje fan de blauwe knoop. Op of koart foar 18 maaie planten de Snitsers links fan it boerd mei de Bols-tekst in like heech en oardel kear sa breed boerd mei de tekst ‘VERSTANDIGE MENSCHEN DRINKEN EN SCHENKEN NOOIT’. Dêrmei waard de folsleine tekst:

VERSTANDIGE MENSCHEN DRINKEN EN SCHENKEN NOOIT BOLSZEER OUDE GENEVER EN FIJNE LIKEUREN

Dêrboppe in skyld mei ‘RECLAME CENTR. DRANKW. COMITÉ’ as in pendant fan it skyld mei ‘RECLAME G. NILLE Brussel’ dat boppe de Bols-tekst te sjen wie. De ôfdieling Snits fan de NV liet fan it gehiel de ansichtkaart meitsje dêr’t boppe-oan dit blog in eksimplaar fan ôfbylde is. It mantsje mei de fyts links toant hoe grut de buorden wol wienen. Mar Nille, al of net yn opdracht fan Bols, sloech werom (of hienen bûtensteanders der de hân yn?) en ferfong op of koart foar 23 juny de tekst ‘RECLAME G. NILLE Brussel’ op it rjochter skyld troch ‘IETS ANDERS DAN’. De folsleine tekst wie no:

VERSTANDIGE MENSCHEN DRINKEN EN SCHENKEN NOOIT IETS ANDERS DAN BOLSZEER OUDE GENEVER EN FIJNE LIKEUREN

It Centraal Drankweer Comité koe dat net op him sitte litte. In nije tsjinset folge op of koart foar 27 juny en wie like simpel as effektyf: deun boppe ‘VERSTANDIGE MENSCHEN’ waard ‘ON-’ skildere. Fan dat fjirde en lêste stadium waard opnij in ansichtkaart útjûn, diskear troch de fotograaf en winkelman Klaas de Boer Jzn. (1875–1933), dy’t blykber op ’e hân fan de drankbestriders wie, of alteast hannel yn de ansicht seach.

 
Tagelyk mei dizze pleagerijtsjes oer en wer naam Bols juridyske stappen. Op of koart foar 19 juny sommearre Bols by doarwarderseksploat de leden fan it Comité om harren boerd binnen acht dagen fuort te heljen. Dat wie flau. It Comité liet it der dan ek op oankomme: it boerd bleau stean. Bols hat der úteinlik gjin rjochtsaak fan makke. Binnen de eigen rûnte fan drankbestriders wie nammers al ornearre dat de aktivisten fan it Comité wat al te striidber de rânen fan it skiklike of talitbere opsocht hienen. It sil de reden west hawwe dat de ôfdieling Snits fan de Volksbond tegen Drankmisbruik wegere om by te dragen yn de kosten dy’t it Comité makke hie.

De kranten hienen oars wol skik yn it gefal. It Nieuwsblad van Friesland en de Leeuwarder Courant joegen koartswilich kundskip fan de ferskillende stadia fan de groeitekst. Yn it Nieuwsblad fan 4 juny 1910 waard it twadde stadium sels typografysk sa’n bytsje neimakke en de sjoernalist ornearre oer de fiten fan it Comité: ‘Verbazend aardig, en precies in den geest van onzen tijd, die zoetjesaan weer sympathie gaat krijgen voor de oude beproefde meening, dat het doel de middelen heiligt.’ Oare kranten yn it lân, fan De Graafschap-Bode oant de Nieuwe Zeeuwsche Courant, namen berjochtjouwing oer de Snitser reklamestriid oer.

Leeuwarder Courant, 27-02-1915

Wa sieten der yn dat Snitser Centraal Drankweer Comité? Yn de kranten dûkt mar ienris in namme fan in Comité-lid op: dy fan Leeuwke Bakker Wzn. (1872–1955). Hy wie in warber lid fan de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij en letter fan de Bond van Christen-Socialisten, ivere foar steatspensjoen en bepleite opfang fan flechtlingen. Yn syn krewearjen foar gehielûnthâlding foel idealisme gear mei saaklike belangen: Leeuwke Bakker fertsjinne syn brea mei it produsearjen fan alkoholfrije likeur en it ymportearjen fan dito wyn. Dy wyn krige in tapaslike namme mei: IDEAAL WIJN.

Het Volk. Dagblad voor de arbeiderspartij, 08-03-1906

Posted in Poste restante | Tagged , , , | Comments Off on Poste restante XXXII

Georg Trakl, In hjerstjûn

 
In hjerstjûn
Oan Karl Röck

It brune doarp. Faak sjochst in tsjuster gliden,
Op paad, lâns muorren dy’t yn hjersttiid stean,
Figueren: man en frou, ferstoarnen gean
Ta koele keamers yn dy’t sliepplak biede.

Hjir boartsje knapen. Swiere skaden spriede
Oer brune dridze harren út. Der gean
Troch dampe blauwens fammen, sy slaan skean
Soms eagen op dêr’t nachtklokken yn liede.

Wat iensum is, fynt hjir in taperij
En drôget duldich ûnder donkere bôgen,
Tabaksreek wolket goudich deromhinne.

Mar stees is ’t eigene swart en tichteby.
De dronkene sint yn ’t skaad fan âlde bôgen
Op wylde fûgels dy’t omfierrens binne.

 

Ein Herbstabend
An Karl Röck

Das braune Dorf. Ein Dunkles zeigt im Schreiten
Sich oft an Mauern, die im Herbste stehn,
Gestalten: Mann wie Weib, Verstorbene gehn
In kühlen Stuben jener Bett bereiten.

Hier spielen Knaben. Schwere Schatten breiten
Sich über braune Jauche. Mägde gehn
Durch feuchte Bläue und bisweilen sehn
Aus Augen sie, erfüllt von Nachtgeläuten.

Für Einsames ist eine Schenke da;
Das säumt geduldig unter dunklen Bogen,
Von goldenem Tabaksgewölk umzogen.

Doch immer ist das Eigne schwarz und nah.
Der Trunkne sinnt im Schatten alter Bogen
Den wilden Vögeln nach, die ferngezogen.

 

Ut Gedichte, 1913. Ofbylding: Max von Esterle, ex libris foar Georg Trakl, houtfyk, 1913.

Posted in Georg Trakl | Tagged , | Comments Off on Georg Trakl, In hjerstjûn

Georg Trakl, Underweis

 
Underweis

Jûns droegen sy de frjemdling de roukeamer yn;
In rook fan tarre; it sêfte rûzen fan reade platanen;
De donkere flecht fan de kaen; op it plein waard wacht hâlden.
De sinne is yn swart linnen weisonken; hieltyd keart dy foarbye jûn werom.
Yn de sydkeamer spilet de suster in sonate fan Schubert.
Hiel sêft sinkt har glimk yn de ferfallen boarne,
Dy’t blauwich yn de skimer rûst. O, hoe âld is ús laach.
Immen flústeret ûnder yn de tún; immen hat dizze swarte himel ferlitten.
Op de kommoade geurje apels. Beppe stekt gouden kearsen oan.

O, hoe myld is de hjerst. Súntsjes klinke ús stappen yn it âlde park
Under hege beammen. O, hoe earnstich is it hyasinten antlit fan de skimer.
De blauwe wel oan dyn fuotten, heimich de reade stilte fan dyn mûle,
Omtsjustere troch slomjend leaf, it donkere goud fan wilige sinneblommen.
Dyn eachlidden binne swier fan moansied en dreame sêft op myn foarholle.
Stille klokken trilje troch it boarst. As in blauwe wolk
Is dyn antlit op my delsonken yn de skimer.

In liet by de gitaar dat yn in frjemde kroech opklinkt,
De wylde flearstrûken dêr, in lang foarbye novimberdei,
Fertroude stappen op de skimerige trep, it oansjoch fan brúnberikke balken,
In iepen finster dêr’t in swiet hoopjen achterbleau –
Unsisber is dat alles, o God, oandien giet men op de knibbels.

O, hoe donker is dizze nacht. In poarperen flam
Dôve oan myn mûle út. Yn de stilte
Stjert it iensume snarespul fan de bange siele wei.
Lit it gewurde, as dronken fan wyn de holle yn de goate sinkt.

 

Unterwegs

Am Abend trugen sie den Fremden in die Totenkammer;
Ein Duft von Teer; das leise Rauschen roter Platanen;
Der dunkle Flug der Dohlen; am Platz zog eine Wache auf.
Die Sonne ist in schwarze Linnen gesunken; immer wieder kehrt dieser vergangene Abend.
Im Nebenzimmer spielt die Schwester eine Sonate von Schubert.
Sehr leise sinkt ihr Lächeln in den verfallenen Brunnen,
Der bläulich in der Dämmerung rauscht. O, wie alt ist unser Geschlecht.
Jemand flüstert drunten im Garten; jemand hat diesen schwarzen Himmel verlassen.
Auf der Kommode duften Äpfel. Großmutter zündet goldene Kerzen an.

O, wie mild ist der Herbst. Leise klingen unsere Schritte im alten Park
Unter hohen Bäumen. O, wie ernst ist das hyazinthene Antlitz der Dämmerung.
Der blaue Quell zu deinen Füßen, geheimnisvoll die rote Stille deines Munds,
Umdüstert vom Schlummer des Laubs, dem dunklen Gold verfallener Sonnenblumen.
Deine Lider sind schwer von Mohn und träumen leise auf meiner Stirne.
Sanfte Glocken durchzittern die Brust. Eine blaue Wolke
Ist dein Antlitz auf mich gesunken in der Dämmerung.

Ein Lied zur Guitarre, das in einer fremden Schenke erklingt,
Die wilden Hollunderbüsche dort, ein lang vergangener Novembertag,
Vertraute Schritte auf der dämmernden Stiege, der Anblick gebräunter Balken,
Ein offenes Fenster, an dem ein süßes Hoffen zurückblieb –
Unsäglich ist das alles, o Gott, daß man erschüttert ins Knie bricht.

O, wie dunkel ist diese Nacht. Eine purpurne Flamme
Erlosch an meinem Mund. In der Stille
Erstirbt der bangen Seele einsames Saitenspiel.
Laß, wenn trunken von Wein das Haupt in die Gosse sinkt.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Underweis

Georg Trakl, Rêst en swijen

 
Rêst en swijen

Herders begroeven de sinne yn it keale wâld.
In fisker luts
Yn in hierren net de moanne út de froastige fiver.

Yn blau kristal
Wennet de bleke minske, it wang lynjend tsjin syn stjerren;
Oars bûcht er de holle yn poarperen sliep.

Mar hieltyd grypt de swarte flecht fan de fûgels
De beskôger oan, it hillige fan blauwe blommen,
Tinkt de neibye stilte fergetten dingen, útdôve ingels.

Opnij nachtet de foarholle yn moannestiente;
In strieljende jongfeint
Ferskynt oan de suster yn hjerst en swarte ûntbining.

 

Ruh und Schweigen

Hirten begruben die Sonne im kahlen Wald.
Ein Fischer zog
In härenem Netz den Mond aus frierendem Weiher.

In blauem Kristall
Wohnt der bleiche Mensch, die Wang’ an seine Sterne gelehnt;
Oder er neigt das Haupt in purpurnem Schlaf.

Doch immer rührt der schwarze Flug der Vögel
Den Schauenden, das Heilige blauer Blumen,
Denkt die nahe Stille Vergessenes, erloschene Engel.

Wieder nachtet die Stirne in mondenem Gestein;
Ein strahlender Jüngling
Erscheint die Schwester in Herbst und schwarzer Verwesung.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Rêst en swijen

Georg Trakl, Geastlike skimer

 
Geastlike skimer

Stilte moetet by de seam fan it wâld
In donker wylddier;
By de heuvel falt súntsjes de jûnswyn,

Ferstomt de klacht fan de klyster,
En de sêfte fluiten fan de hjerst
Swije yn it reid.

Op in swarte wolk
Befarsto dronken fan moansied
De nachtlike fiver,

De stjerrehimel.
Hieltyd klinkt de suster har moannestim
Troch de geastlike nacht.

 

Geistliche Dämmerung

Stille begegnet am Saum des Waldes
Ein dunkles Wild;
Am Hügel endet leise der Abendwind,

Verstummt die Klage der Amsel,
Und die sanften Flöten des Herbstes
Schweigen im Rohr.

Auf schwarzer Wolke
Befährst du trunken von Mohn
Den nächtigen Weiher,

Den Sternenhimmel.
Immer tönt der Schwester mondene Stimme
Durch die geistliche Nacht.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Geastlike skimer

Poste restante XXXI

    ‘Oranjewoud-Heerenveen.’ (m.û.), ±1901–1902. Kleurelitografy en ljochtdruk, 91x140 mm. Utjûn troch de Heerenveensche Boek- en Kunsthandel, It Hearrenfean. Printe troch Knackstedt & Näther, Hamburch, searje 204. Poststimpels It Hearrenfean 25-10-1902 en Almelo 25-10-1902. Ferstjoerd oan Adriana Catharina Pauline Calkoen, Almelo, troch Ida Elisabeth van Heloma.

 
‘Het Friese Haagje’ wurdt It Hearrenfean wol neamd. Neffens it Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden (diel V, 1844) fan A.J. van der Aa is dat fanwegen ‘de aanzienlijke levenswijze en de aldaar heerschende weelde’. No sil der yn it âldste feankanaaldoarp fan Nederlân grif feanbazen wenne hawwe dy’t, ryk wurden oar de rêgen fan earme turfstekkers hinne, it breed hingje lieten, mar dat ferklearret net de ferwizing nei De Haach, alias de Hofstêd. Syn bynamme hat It Hearrenfean earder te tankjen oan it oanbuorjende Oranjewâld, dêr’t yn earder tiid Oranjes harren domisily hienen.

It Oranjewâld wie en is fêst of periodyk wenstee fan de Fryske upper class. Albertine Agnes fan Nassau, widdo fan de Fryske steedhâlder Willem Frederik fan Nassau-Dietz, hie der fan 1676 ôf in lânguod mei de namme Oranjewoud. Sûnt begjin njoggentjinde iuw liet ek oare adel en elite dêr yn ’e buert lânhuzen bouwe. Hans Willem de Blocq van Scheltinga sette om 1835 hinne op it plak fan de eardere bûtenpleats fan Albertine Agnes in nij lânhûs mei deselde namme. De eardere rintmasterwente fan Oranjewâld krige de namme Oranjestein en waard desennialang bewenne troch de famylje Bieruma Oosting.

Ien út dy famylje, Johannes Bieruma Oosting, wie yn 1881 partij yn in rjochtsaak dêr’t in swiere lucht fan klassejustysje om hinne hong. Net Bieruma Oosting, dy’t mei in pistoal op syn koetsier Rients Agema sketten hie, mar de ûnskuldige Agema waard feroardiele ta in heal jier sel, dêr kaam it yn it koart op del. It gewoane folk roek it ûnrjocht en sammele jild yn om Agema yn steat te stellen en gean yn heger berop. It Friesch Volksblad stipe de aksje yn syn redaksjonele kolommen en de Amsterdamske abbekaat Samuel Katz, dy’t pro deo foar Agema yn ’e pleit gie, behelle foar him frijspraak. As tank krige Katz in sulveren skaal (no yn it Fries Museum) mei Frysktalige loffersen deryn gravearre, skreaun troch de beide Friesch Volksblad-redakteuren Waling Dykstra en Oebele Stellingwerf.

De neibyens fan rike stjonkerts, en ek de opkomst fan Oranjewâld-toerisme, brocht mei dat der op It Fean nearingdwaanden yn wielde-artikels kamen. Ien fan harren wie Axel Louwrents Land, dy’t in ‘bettere’ boekhannel opsette en ek sels boek- en plaatwurken útjoech. Sa ferskynde der yn 1885 in lúks leporello-album mei tolve foto’s fan It Fean en omkriten ûnder de titel Souvenir aan Heerenveen, Oranjewoud en Beetsterzwaag-Olterterp. Oan de oare kant brocht Land yn datselde jier ek it goedkeape mar grif goed ferkeapjende boekje Blanke slavinnen in Nederland op ’e merk, in oanklacht tsjin it misbrûk fan fammen út earme húshâldings yn Amsterdam, skreaun troch immen dy’t him achter de inisjaal ‘P.’ ferskûle en suggestive anekdoates net út ’e wei gong. Nop Maas stelde yn Maatstaf 38 (1990) sûnder ûnderbouwing dat it om de Snitser útjouwer en boekhanneler Hendrik Pyttersen Tz. gean soe. Mar it Nieuwsblad voor den Boekhandel 52 (1885), nû. 71, hie ‘P’ al identifisearre, wierskynlik korrekt, as de breaskriuwer George Willem Hendrik Panchaud.

Nieuwsblad van Friesland, 17 maaie 1902

Yn 1901 waard Land syn boekhannel in namleaze fennoatskip en omdoopt ta Heerenveensche Boekhandel, mei Land as ien fan de oandielhâlders en mei de fan Snits ôfkomstige Ysaak Sevensma as direkteur. Sevensma soe dat oant syn dea yn 1927 bliuwe. De saak hie in grut oanbod fan papier, kantoarartikels, boeken en galanteryen, en fungearre boppedat as lêsbibleteek. Ek gong Sevensma troch mei it útjaan fan boeken – it reisferslach Van Friesland naar Athene (1908) fan de Oranjewâldster Andreas Tjaarda bygelyks – en brocht er kalinders en muorrekaarten op ’e merk. Lykas Land socht Sevensma syn klanten ûnder sawol de Bieruma Oostings as de Agema’s, wat ek bliken docht út de ansichtkaarten dy’t er meitsje liet: nêst reguliere ansichten ferskillende searjes yn it djoerdere segmint.

Kasjet hat bygelyks de searje dêr’t hjirboppe trije eksimpels fan toand binne. Yn totaal bestiet de searje út seis kaarten. Fan trije haw ik sels eksimplaren, twa oaren binne fertsjintwurdige yn de kolleksje fan Tresoar (nû. 104119 en Q424), en in sechde haw ik ris lânskommen sjoen op ynternet. Trije kaarten hawwe in plaatsje fan de Prinsewyk mei oan de ein it bûten Oranjewâld. De trije oaren hawwe elk twa plaatsjes, fan de Lineleane mei oan de ein Oranjestein en fan de Oertún fan Oranjewâld. De plaatsjes, yn swart-wite ljochtdruk, binne op elk fan de seis kaarten yn gouden kaderkes set en omjûn troch in bosk- of heidelânskipke yn kleurelitografy.

It lânskipke op de kaart boppe-oan dit blog docht nammers minder tinken oan de bosken fan Oranjewâld as oan de heide boppe Bremen. De ansichten bringe jin wurk fan skilders út de keunstnerskoloanje Worpswede yn ’t sin, benammen fan Hans am Emde en Otto Modersohn, dy’t graach wat beamkes, leafst bjirken, as kûlizen op ’e foargrûn setten, lykas ek op dizze kaarten dien is. De anonime yllustrator fan de searje hat faaks troch dy Worpsweders ynspirearre west. Hy of sy wurke dan ek net foar Sevensma, mar foar de Hamburger firma Knackstedt & Näther. It monogramke K+N fan dy firma stiet hiel lyts yn de hoeke rjochts ûnder, folge troch it searjenûmer.

De yn 1889 troch Wilhelm Georg Ludwig Knackstedt en Hermann Gustav Näther oprjochte firma wie begjin tweintichste iuw wrâldwiid ien fan de grutste produsinten fan ansichtkaarten. Fan 1893 ôf wie Knackstedt de iennichste eigner. Neffens Helmfried Luers hie er om 1906 hinne sa’n 290 wurknimmers en produsearre er hûndert miljoen kaarten jiers, dêr’t 60 prosint fan eksportearre waard, meast nei de Feriene Steaten. De firma lei him sûnt 1899 ta op kaarten mei in dekôr yn kleurelitografy fan mondêne sênes, romantysk-idyllyske lânskipkes of florale ornaminten en mei útsparre romte foar topografyske ôfbyldings yn ljochtdruk, dêr’t lokale klanten sels it byldmateriaal foar oandroegen. De kaarten binne dus, oars as de Rosenblatt-kaarten dy’t besprutsen binne yn Poste restante XXIV, net yn ien druktechnyk en ek net alhiel yn kleur.

Ik ken mar ien oare Fryske ûndernimmer dy’t ek Knackstedt & Näther-kaarten útjoech: de Snitser boekhanneler Frans Willem Wielinga (foarbylden yn de kolleksje fan Tresoar, nû. VDZEE01782 en VDZEE01783). De Knackstedt & Näther-searje wie faaks de moaiste dy’t Sevensma útbrocht, mar net de iennichste. Ek de saneamde ‘vogellijnkaarten’ fan Sevensma kinne besjen lije. Sokke kaarten hawwe in râne yn blyndruk mei fûgeltsjes, twiichjes en blomkes om een fotootsje yn swart-wyt of yn kleur. Sy waarden printe troch de firma M. Glückstadt & Münden yn Hamburch en binne bekend út tal fan plakken yn Nederlân. Yn Fryslân wie de Heerenveensche Boekhandel de iennichste útjouwer dy’t guon op ’e merk brocht: twa fan It Hearrenfean en trije fan It Oranjewâld, alle fiif yn sêfte kleuren. Ek útjeften fan de Heerenveensche Boekhandel binne twa kaarten mei in fioeltsje dat op elk fan de fiif blombledsjes in fotootsje montearre hat; ien hat kykjes fan It Hearrenfean, de oare fan It Oranjewâld, en beide binne printe troch Verlag A. Sternberg yn, opnij, Hamburch.

Allegearre priziger kaartsjes, mar wie it inkeld elite dy’t se kocht en ferstjoerde? Fan it kaartsje boppe-oan stiet dat wol fêst. De ôfstjoerster, Ida Elisabeth (Betsy) van Heloma (1881–1932), wie in tantesizzer fan Elske van Heloma, dy’t troud wie mei Hans Willem de Blocq van Scheltinga, eigner en bewenner fan it lânhûs dat foarop har kaartsje stiet. Yn 1908 troude Betsy mei de bankier Bernard s’Jacob (1879–1914). De ûntfangster, in frelle, wie wierskynlik Adriana Catharina Pauline Calkoen (1887–1977), dochter fan de ofsier fan justysje Abraham Calkoen en Henriette Jeannette Bowier. Har âlden wienen troud yn Ljouwert, wenplak fan pake en beppe fan memmekant; pake Gerard Johannes Martinus Bowier wie dêr belestingûntfanger. Pauline Calkoen troude yn 1914 mei de luitnant Willem Carel Bijl de Vroe (1877–1919), adjudant fan prins Hendrik.

Fan de beide oare Knackstedt & Näther-kaartsjes binne de ôfstjoerders anonym. It iene is adressearre oan in net identifisearre monsieur yn it Frânske Nîmes, it oare oan Jitske Molenaar, berne yn Baard yn 1889 as dochter fan Sjoerd Molenaar en Trijntje Haagsma. Har heit begûn yn 1895 in ferfierstsjinst tusken De Jouwer en De Lemmer en eksploitearre it Stationskoffiehuis op De Jouwer. Jitske troude yn 1921 mei Lambert Rodermond (1889–1967). Hy dreau de akademyske boekhannel Rodermond yn de Oude Kijk in ’t Jatstraat 21 yn Grins, dy’t letter oernommen waard troch harren âldste soan Tammo en bestean bliuwe soe oant 1999. Jitske ferstoar yn Grins yn 1959.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXXI