Robert Frost, It lûkhynder

 
It lûkhynder

Us tilbury wie te licht
En ús hynder te loch en âld.
Mei in stikkene lampe riden wy
Troch in pikswart, grinsleas wâld.

Ut it beamte ferskynde in man,
Griep ús hoars by de kop, ûnferhoeds,
En struts it hynder oer de bealch
En stuts him dea, willemoeds.

It groulivige bist stoarte del
Mei in krak fan in boom dy’t bruts.
Ien aaklike siging hold lang oan
Doe’t de nacht troch de beammen luts.

Wy, it minst abbelearjende pear
Dat it needlot naam sa’t it kaam
En it meast ûngenegen en neam
It faker as nedich ynfaam,

Namen oan dat de keardel sels
– Of hie ien him der opdracht ta jûn? –
Dit fan ús woe: stap mar ôf,
It fierdere paad wurdt der rûn.

 

The Draft Horse

With a lantern that wouldn’t burn
In too frail a buggy we drove
Behind too heavy a horse
Through a pitch-dark limitless grove.

And a man came out of the trees
And took our horse by the head
And reaching back to his ribs
Deliberately stabbed him dead.

The ponderous beast went down
With a crack of a broken shaft.
And the night drew through the trees
In one long invidious draft.

The most unquestioning pair
That ever accepted fate
And the least disposed to ascribe
Any more than we had to to hate,

We assumed that the man himself
Or someone he had to obey
Wanted us to get down
And walk the rest of the way.

 

Ut In the Clearing, 1962

Posted in Robert Frost | Tagged | Comments Off on Robert Frost, It lûkhynder

De Snitser Wetterpoarte yn Tim syn ‘groenenboek’

Yn it lêst fan syn libben sette de klassikus Aegidius W. Timmerman (1858–1941), bekend as fertaler fan de Ilias en de Odyssee, syn memoires op papier. Dy ferskynden yn 1938 ûnder de titel Tim’s herinneringen en waarden yn 1983 opnij útjûn yn de rige Privé-domein. Timmerman hellet der oantinkens yn op oan syn Amsterdamske studintetiid, doe’t er omgong mei de dichters Jacques Perk, Willem Kloos en Herman Gorter en de komponist Alphons Diepenbrock. Oer syn earste moeting mei Diepenbrock skriuwt er:

    Toen hij student werd en corpslid – ik meen in twee of drie en tachtig – en als groen op mijn kamer kwam, zat ik te werken en zonder op te zien, eenigszins verstoord om de stoornis, want ik was verdiept in een der lastige redevoeringen uit Thucydides, zei ik tot hem te gaan zitten en in het openliggend groenenboek een vers te schrijven en een teekening te maken ‘en zet er dan bij wat je liefhebberij en je ideaal is, zooals je voorgangers deden, kijk maar na’. Ik weet niet of deze gewoonte nog onder studenten bestaat, maar in onze jeugd hield bijna iedereen er een groenenalbum op na en als aanleiding tot een gesprek vond ik toen zoo iets buitengewoon geschikt voor iemand, die wou zien wat er in zijn bezoekers stak en een afkeer had van vuilbekken of intimideeren, waartoe de meeste studenten maar al te zeer geneigd waren.
          Toen ik geruimen tijd had gewerkt en opkeek, zag ik een broodmageren gebrilden jongen zitten, schuchter en blond, heel anders dan die gewone lummelachtige groenen. Een oud grijs pak hing hem om het lijf. Er staken een paar lange fijne handen uit de manchetlooze mouwen en toen hij mij aankeek vielen mij zijn zeer lichtkleurige bijziende oogen op en het aardige kuiltje in zijn kin.
          Hij zat heel rustig, een beetje naar mijn kant gebogen om de lamp, te lezen. Ik vroeg hem:
          ‘Hoe heet je en waarom doe je niet wat ik gezegd heb, een vers maken in mijn album. Beneden je waardigheid?’
          In zijn oogen zag ik de bevestiging van mijn laatste vraag. Hij antwoordde zeer zacht en verlegen, maar vooral nerveus terwijl zijn neusvleugels trilden:
          ‘Ik wou mij dadelijk aan U voorstellen, maar U was zoo verdiept in Thucydides! Mijn naam is Diepenbrock.’
          ‘Hoe weet je dat ik Thucydides las, ben je classicus?’
          ‘Ja, ik heb precies zoo’n editie als U, dat zag ik in de verte en wat dat verzenmaken betreft: ik wou U verzoeken mij daarvan te willen ontslaan, ik kan geen verzen maken en teekenen nog veel minder.’
          ‘Och kom, je kan best een groenenvers maken, dat kan iedereen.’
          ‘Ja, maar… ik vind het zoo kinderachtig!’
          Dat was het ook inderdaad; maar ik had er nog niet aan gedacht en gaf hem onderbewust gelijk; maar wou het niet laten merken.

Dat ‘groenenboek’ fan Timmerman – mei ytlike bydragen, mar yndied sûnder ien fan Diepenbrock – bestiet noch; it wurdt bewarre yn it Allard Pierson, de erfgoedynstelling fan de Universiteit van Amsterdam. De oanhelle passaazje út Tim’s herinneringen jout al sa’n bytsje oan wat in ‘groenenboek’ is. Aspirant-leden fan in studinteferiening, ‘groenen’ of noviten, moasten besites ôflizze by âlderejiersleden en lieten dan in bydrage achter yn in foar dat doel ornearre gasteboek. Sa’n bydrage bestie út in ferske, in tekening of beide, gauris oer in troch de âlderejiers opjûn ûnderwerp, bygelyks it famke fan je dreamen of it plak dêr’t je weikamen, en soms ek mei opjefte fan jins ideaal en leafhawwerij. It gehiel is in grienmank fan studintikoaze koartswyl en apekoal, mei in knoffeligens dy’t faak opsetlik liket.

Diepenbrock betanke foar de eare, mar de novyt Joannes Willem Groeneboom, dy’t him op 17 oktober 1879 by Timmerman oantsjinne, die wat fan him ferge waard. Syn bydrage bestiet út in potleadsketske fan de Snitser Wetterpoarte en in begeliedend fers. It sketske, mei it byskrift ‘Deze teekening stelt zeer gebrekkig voor de Waterpoort van Sneek’, docht de werklikheid dochs aardich rjocht – ferlykje de ansichtkaart út likernôch 1915 boppe-oan dit blogje – en is grif neitekene fan in printsje. It fers giet sa:

    De Sneeker Waterpoort.

    Daar U waarschijnlijk nooit voorheen
    Nog nooit wellicht in geen opzicht neen,
    Van Sneeks beroemden waterpoort
    Iets zelfs geen ziertje hebt gehoord.
    Zal ik tot opheldering hiervan,
    Ik zal ’t probeeren of ik het kan,
    Daarover even uit gaan wijden.
    Een poort waarover men heen kan rijden.
    Twee torens aan ieder zijde een.
    Een verhevenheid ertusschen van steen,
    Gebouwd in ouderwetschen trant,
    Prijken daar zeer verheven boven ’t land.
    Het diende voorheen als bolwerk daar,
    Om te verdrijven de vijandelijke schaar.
    Het kanon deed zich daar dikwerf hooren,
    Waarmeê men de vijandelijke schepen in den grond deed boren.
    Deze poort voor jaren her gesticht,
    Is daar het een stuk is van gewicht,
    Voor alle Friezen nu een sein
    Om al is hij toch betrekkelijk klein,
    Om steeds hun vrijheid te bewaren,
    Niet nu, maar nog voor vele jaren,
    Dus mannen toont uw heldenmoed
    Wijkt nooit terug, marcheert met spoed.

No ja, it rymt. De makker fan fers en sketske, Joannes Willem Groeneboom, hie yn Snits it gymnasium dien en wie yn 1879 nei Amsterdam kommen om medisinen te studearjen en dokter te wurden. Hy stapte dêrmei yn de fuotprinten fan syn heit en syn pake oan heitekant, nei wa’t er neamd wie. Joannes Willem wie berne yn 1860 yn Ychten as soan fan Kornelis Groeneboom en Maaike Westerbaan. Yn 1889 troude er mei Johanna Martina Tromp (1862–1951) fan Wâldsein. Groeneboom waard yn 1900 húsdokter yn Aldtsjerk, der’t er tusken 1907 en 1916 it (net mear besteande) slotsje Sminia State bewenne. Nei syn pinsjonearring sette er him nei wenjen yn Eastersee en letter ferfear er nei Oosterbeek. Hy ferstoar yn 1942 yn Velp.

Posted in Fynsten | Tagged , , , , , , , , , | Comments Off on De Snitser Wetterpoarte yn Tim syn ‘groenenboek’

Elizabeth Bishop, De fisk

 
De fisk

Ik fong in geweldige fisk
en hold him lâns de boat
heal út it wetter, mei myn heak
fêst yn in hoeke fan syn bek.
Hy focht net.
Hy hie alhiel net fochten.
Hy wie ien bonk wrantelich gewicht,
útput, earbiedweardich
en ûnsjoch. Hjir en dêr
hong syn brune fel yn repen
as antyk behangpapier,
en as behangpapier wie
syn donkerbrune tekening:
foarmen as roazen yn folle bloei,
flekt en troch de jierren ferskiere.
Hy wie bespikkele mei seepokken,
fine rozetten fan kalk,
en teheistere
troch lytse wite seeluzen,
en oan de ûnderkant hongen
twa, trije flarden grien wier del.
Wylst syn kiuwen
de freeslike soerstof ynsûgden
– de bangmeitsjende kiuwen,
farsk en bros fan bloed,
kinst dy der raar oan snije –
tocht ik oan it grouwe wite fleis,
teplak skikt as fearren,
de bonken en de graten,
de dramatyske tinten read en swart
fan syn glânzjend yngewant
en de rôze swimblaas
as in grutte pioenroas.
Ik seach him yn de eagen,
dy’t grutter wienen as mines
mar ek platter en fergiele,
mei irissen fette en set
yn ferware sulverpapier,
sjoen troch linzen
fan âlde skurve mika.
Se ferskoden in bytsje, mar net
as respons op myn blik
– it wie mear as it kanteljen
fan in foarwerp nei it ljocht.
Ik bewûndere syn noartske troanje,
it meganyk fan syn tsjeak,
en doe seach ik
dat der fan syn ûnderlippe
– ast dat sa neame kinst: lippe –
grym, wiet en as wienen ’t wapens
fiif âlde stikken angelsnoer hongen,
of fjouwer en in ein metaaltried
mei de waarle der noch oan,
mei alle fiif de grutte heakken
stevich fêstgroeid yn syn bek.
In grien snoer, raffelich dêr’t er
it brutsen hie, twa swierdere linen
en in fine swarte tried,
noch krôle fan it spannen en knappen
doe’t it brutsen wie, en hy ûntkommen.
As medaljes mei raffele,
wiuwkjende lintsjes
sljurke fan syn seare tsjeak
in fiifhierrich burd fan wiisheid.
Ik stoarre en stoarre
en de lytse hierboat
rûn fol mei fiktoarje,
fan de puozze linswetter
dêr’t oalje om de rustige motor
in reinbôge útspraat hie
oan it oranje ferrustke easfet,
de troch de sinne barsten doften,
de dollen oan harren koardsjes
en de boarden ta – oant oer alles
reinbôge, reinbôge, reinbôge lei!
En ik liet de fisk frij.

 

The Fish

I caught a tremendous fish
and held him beside the boat
half out of water, with my hook
fast in a corner of its mouth.
He didn’t fight.
He hadn’t fought at all.
He hung a grunting weight,
battered and venerable
and homely. Here and there
his brown skin hung in strips
like ancient wallpaper,
and its pattern of darker brown
was like wallpaper:
shapes like full-blown roses
stained and lost through age.
He was speckled with barnacles,
fine rosettes of lime,
and infested
with tiny white sea-lice,
and underneath two or three
rags of green weed hung down.
While his gills were breathing in
the terrible oxygen
—the frightening gills,
fresh and crisp with blood,
that can cut so badly—
I thought of the coarse white flesh
packed in like feathers,
the big bones and the little bones,
the dramatic reds and blacks
of his shiny entrails,
and the pink swim-bladder
like a big peony.
I looked into his eyes
which were far larger than mine
but shallower, and yellowed,
the irises backed and packed
with tarnished tinfoil
seen through the lenses
of old scratched isinglass.
They shifted a little, but not
to return my stare.
—It was more like the tipping
of an object toward the light.
I admired his sullen face,
the mechanism of his jaw,
and then I saw
that from his lower lip
—if you could call it a lip—
grim, wet, and weaponlike,
hung five old pieces of fish-line,
or four and a wire leader
with the swivel still attached,
with all their five big hooks
grown firmly in his mouth.
A green line, frayed at the end
where he broke it, two heavier lines,
and a fine black thread
still crimped from the strain and snap
when it broke and he got away.
Like medals with their ribbons
frayed and wavering,
a five-haired beard of wisdom
trailing from his aching jaw.
I stared and stared
and victory filled up
the little rented boat,
from the pool of bilge
where oil had spread a rainbow
around the rusted engine
to the bailer rusted orange,
the sun-cracked thwarts,
the oarlocks on their strings,
the gunnels—until everything
was rainbow, rainbow, rainbow!
And I let the fish go.

 

Ut North & South, 1946. YouTube: ‘The Fish’, foardroegen troch Elizabeth Bishop sels, 1947.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, De fisk

Wallace Stevens, Kninen ite keutels. Slangen ite kninen. Swinen ite slangen. Minsken ite swinen

 
Kninen ite keutels. Slangen ite kninen.
Swinen ite slangen. Minsken ite swinen

It is wier dat de rivieren gnúfden as bargen
En wraamden oan iggen, oant sy liken
Op nuet magegnoarjen yn slûge trôgen,

Dat de bûtenlucht swier wie fan dy bargen har rook,
De rook fan in simmer dy’t opswold wie,
En swier fan de tonger syn knetteremint,

Dat de man dy’t dit klintsje hjir oplutsen, dit fjild
Beplante en in skoft fersoarge hie
De babbelegûchjes fan byldspraak net koe,

Dat de oeren fan syn sodzige, toarre dagen,
Grotesk troch dat omgnuven yn iggen,
Troch dy slûchsleauwens en dat knetteremint,

Te tatedrinken liken oan syn toarre bestean,
Sa’t de bargige rivieren tatedronken
En, op see oan, nei harren mûnings gongen.

 

Frogs Eat Butterflies. Snakes Eat Frogs.
Hogs Eat Snakes. Men Eat Hogs

It is true that the rivers went nosing like swine,
Tugging at banks, until they seemed
Bland belly-sounds in somnolent troughs,

That the air was heavy with the breath of these swine,
The breath of turgid summer, and
Heavy with thunder’s rattapallax,

That the man who erected this cabin, planted
This field, and tended it awhile,
Knew not the quirks of imagery,

That the hours of his indolent, arid days,
Grotesque with this nosing in banks,
This somnolence and rattapallax,

Seemed to suckle themselves on his arid being,
As the swine-like rivers suckled themselves
While they went seaward to the sea-mouths.

 

Ut Harmonium, 1923

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, Kninen ite keutels. Slangen ite kninen. Swinen ite slangen. Minsken ite swinen

Elizabeth Bishop, Grilk

 
Grilk

It bolderjen besiden nimt er foar leaf,
ek dat de wrâld fan en ta skodzje moat. Hy rint,
rint op súd oan, keken, knoffelich, yn in steat
fan behearske panyk, in Blake-studint.

It strân systeret as fet. In laachje wetter links
fan him komt en giet, fersteurt en leit glazuer
oer syn donkere, broazele poatsjes. Hy rint,
rint der dwers troch wylst er nei syn teannen kuert.

– Of nee, de sânige romten dertusken kuert er nei,
dêr’t (gjin detail te lyts) de Atlantyske Oseaan
fluch tebek en nei ûnderen lûkt. Rinnendewei
stoareaget er nei de sljurkjende kerlen sân.

De wrâld is in dize. En dan wer is de wrâld
eksakt, oergrut en helder. Hy kin net
fertelle wat tij it is. ’t Is eb. Of floed.
Mei de snaffel yn oanslach is er drok beset

mei sykjen, ja nei wat, nei wat, nei wat.
Hy is obsedearre, it earme bist!
De miljoenen kerlen binne bêzje, griis, wyt en swart,
bemongen mei kerlen rôze kwarts en ametist.

 

Sandpiper

The roaring alongside he takes for granted,
and that every so often the world is bound to shake.
He runs, he runs to the south, finical, awkward,
in a state of controlled panic, a student of Blake.

The beach hisses like fat. On his left, a sheet
of interrupting water comes and goes
and glazes over his dark and brittle feet.
He runs, he runs straight through it, watching his toes.

—Watching, rather, the spaces of sand between them,
where (no detail too small) the Atlantic drains
rapidly backwards and downwards. As he runs,
he stares at the dragging grains.

The world is a mist. And then the world is
minute and vast and clear. The tide
is higher or lower. He couldn’t tell you which.
His beak is focussed; he is preoccupied,

looking for something, something, something.
Poor bird, he is obsessed!
The millions of grains are black, white, tan, and gray,
mixed with quartz grains, rose and amethyst.

 

Ut Questions of Travel, 1965. William Blake begjint syn gedicht ‘Auguries of Innocence’ mei de rigels: ‘To see a World in a Grain of Sand / And a Heaven in a Wild Flower’.

YouTube: John D. Scott, Sandpiper, a poem by Elizabeth Bishop. Foardroegen troch Geneva Moreland. Magpie Productions, 2011.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged , , , | Comments Off on Elizabeth Bishop, Grilk

Wallace Stevens, Teory

 
Teory

Ik bin wat om my hinne is.

Froulju snappe dat.
Jo binne net hartoginne
Op hûndert meter fan in koets.

Dat, dit binne portretten:
In swarte festibule,
In heech bêd ôfsket mei gerdinen.

It is mar wat him foardocht.

 

Theory

I am what is around me.

Women understand this.
One is not duchess
A hundred yards from a carriage.

These, then are portraits:
A black vestibule;
A high bed sheltered by curtains.

These are merely instances.

 

Ut Harmonium, 1923

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, Teory

Elizabeth Bishop, Yn de wachtkeamer

 
Yn de wachtkeamer

Yn Worcester, Massachusetts,
gong ik mei Muoike Consuelo
nei har ôfspraak by de toskedokter
en siet ik op har te wachtsjen
yn de toskedokter syn wachtkeamer.
It wie winter. It waard betiid
tsjuster. De wachtkeamer
wie fol grutte minsken,
hege skuon en oerjassen,
lampen en tydskriften.
Us muoike wie, sa like it,
in hiel skoft binnen,
en wilens wachte ik en lies
de National Geographic
(ik koe al lêze) en bestudearre
sekuer de foto’s:
it binnenst fan in fulkaan,
swart en fol jiske,
en doe streamde dy oer
yn beekjes fan fjoer.
Osa en Martin Johnson
klaaid yn rydbroeken,
fiterlearzens en tropehelmen.
In deade man, ophyst oan in peal
– ‘Long Pig’, neffens it byskrift.
Poppen mei spitse holtsjes
omwuolle mei koarde;
swarte, bleate froulju mei nekken
omwuolle mei kopertried
as de halzen fan gloeilampen.
Harren boarsten wienen ôfgryslik.
Ik lies it daalk yn ien kear troch.
Ophâlde, dêr wie ik te skou foar.
En doe seach ik nei it omkaft:
de giele rânen, de datum.

Ynienen, fan binnen,
kaam in ah! fan pine
– de stim fan Muoike Consuelo –
mar net hiel lûd of lang.
Ik seach der alhiel net fan op;
dat sy in dom, bangich
mins wie, wist ik doe al.
Ik hie my sjenearje kind,
mar dat die ik net. Wat my
folslein oer it mad kaam,
wie dat ik it wie:
myn stim, yn myn mûle.
Sûnder der by nei te tinken
wie ik myn domme muoike,
ik – wy – foelen en foelen,
mei ús eagen strak op it omkaft
fan de National Geographic,
febrewaarje 1918.

Ik sei tsjin mysels: noch trije dagen
en dan biste sân jier âld.
Ik sei it om it gefoel te kearen
as trûdele ik fan de rûne,
draaiende ierde yn in kâlde,
blauswarte romte.
Mar ik fielde: do bist in ik,
do bist in Elizabeth,
do bist ien fan harren.
Wêrom moatsto ek ien wêze?
Ik doarde amper te sjen,
te oanskôgjen wat ik wie dat ik wie.
Ik wurp in blik fansiden
– ik koe net omheech sjen –
op ûnbestimde grize knibbels,
broeken, rokken, learzens
en alderlei pearen hannen
dy’t ûnder de lampen leinen.
Ik wist, noch nea wie der
wat frjemders bard en nea
koe der wat frjemders barre.

Wêrom soe ik ús muoike wêze,
of mysels, of wa ek mar?
Hokker oerienkomsten –
learzens, hannen, de famyljestim
dy’t ik yn myn kiel fielde, of sels
de National Geographic
en dy freeslike hingelboarsten –
holden ús by inoarren
of makken ús allegearre ien?
Hoe – ik wist der gjin
wurd foar – hoe ‘ûnwierskynlik’…
Hoe wie ik, lykas harren,
hjir bedarre om in gjalp fan pine
te hearren dy’t lûd en wat al net
wêze kind hie mar dat net wie?

De wachtkeamer wie hel
en te waarm. Hy sluorke fuort
ûnder in grutte swarte weach,
en noch ien en noch ien.

Doe wie ik der yn werom.
De Oarloch wie geande. Bûten,
yn Worcester, Massachusetts,
wie it tsjuster, dridzich en kâld,
en noch altyd wie it de fyfde
fan febrewaarje 1918.

 

In the Waiting Room

In Worcester, Massachusetts,
I went with Aunt Consuelo
to keep her dentist’s appointment
and sat and waited for her
in the dentist’s waiting room.
It was winter. It got dark
early. The waiting room
was full of grown-up people,
arctics and overcoats,
lamps and magazines.
My aunt was inside
what seemed like a long time
and while I waited and read
the National Geographic
(I could read) and carefully
studied the photographs:
the inside of a volcano,
black, and full of ashes;
then it was spilling over
in rivulets of fire.
Osa and Martin Johnson
dressed in riding breeches,
laced boots, and pith helmets.
A dead man slung on a pole
—“Long Pig,” the caption said.
Babies with pointed heads
wound round and round with string;
black, naked women with necks
wound round and round with wire
like the necks of light bulbs.
Their breasts were horrifying.
I read it right straight through.
I was too shy to stop.
And then I looked at the cover:
the yellow margins, the date.

Suddenly, from inside,
came an oh! of pain
—Aunt Consuelo’s voice—
not very loud or long.
I wasn’t at all surprised;
even then I knew she was
a foolish, timid woman.
I might have been embarrassed,
but wasn’t. What took me
completely by surprise
was that it was me:
my voice, in my mouth.
Without thinking at all
I was my foolish aunt,
I—we—were falling, falling,
our eyes glued to the cover
of the National Geographic,
February, 1918.

I said to myself: three days
and you’ll be seven years old.
I was saying it to stop
the sensation of falling off
the round, turning world
into cold, blue-black space.
But I felt: you are an I,
you are an Elizabeth,
you are one of them.
Why should you be one, too?
I scarcely dared to look
to see what it was I was.
I gave a sidelong glance
—I couldn’t look any higher—
at shadowy gray knees,
trousers and skirts and boots
and different pairs of hands
lying under the lamps.
I knew that nothing stranger
had ever happened, that nothing
stranger could ever happen.

Why should I be my aunt,
or me, or anyone?
What similarities—
boots, hands, the family voice
I felt in my throat, or even
the National Geographic
and those awful hanging breasts—
held us all together
or made us all just one?
How—I didn’t know any
word for it—how “unlikely” . . .
How had I come to be here,
like them, and overhear
a cry of pain that could have
got loud and worse but hadn’t?

The waiting room was bright
and too hot. It was sliding
beneath a big black wave,
another, and another.

Then I was back in it.
The War was on. Outside,
in Worcester, Massachusetts,
were night and slush and cold,
and it was still the fifth
of February, 1918.

 

Ut Geography III, 1976. It Amerikaanske echtpear Martin en Osa Johnson makke films en skreau boeken oer ynheemske folken en de fauna yn East- en Sintraal-Afrika en oare fiere streken. Long pig (‘lange baarch’) wie by kannibalen yn Melanesië de beneaming foar minskefleis dat klearmakke wie om te iten; it soe smeitsje nei bargefleis.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged , , | Comments Off on Elizabeth Bishop, Yn de wachtkeamer

Poste restante XXVI

    LEEUWARDEN.’ (l.m.), ±1895–1896. Litografy yn grien, 92×138 mm. Sûnder fermelding fan in útjouwer. Poststimpels Ljouwert 13-11-1896 en [Berlyn], Postamt 47, 15-11-1896. Ferstjoerd oan Elfriede Auzinger, Berlyn, troch Max Auzinger.
    Leeuwarden, d. 13. Nov. 96.
    Liebste Friedl. Hier wieder eine Ansicht da ist auch die Harmonie in der wir Vorst
    [ellung] gaben. Morgen geht’s nach Groningen, auch Harmonie, Wohnung Zeven Provincien. Schreib uns doch bald einen langen Brief. Ida Rattenh. läßt Euch grüßen, sie beklagt sich über “die säumige Schreiberin Anna”. D[ie] Leni hat mir auch geschrieben. Wie geht es Euch? Gut? Papa ist.

 
De besite oan Ljouwert yn novimber 1896 fan de Dútske yllúzjonist Max Auzinger alias Ben-Ali-Bey wie net syn earste. Hy hie Ljouwert dat jier al earder oandien, en mei itselde doel: optrede yn de Harmonie. Op 4 en 5 febrewaarje hie er dêr de lju ferbjustere, neidat er dat koart dêrfoar al dien hie yn Grins. Syn rom wie him foarútflein: de Leeuwarder Courant fan 31 jannewaarje 1896 hie it optreden fan ‘de prestidigitateur of goochelaar, geheeten of zich noemende Ben-Ali-Bey’ oankundige en hie yntegraal in ferslach sitearre út de Provinciale Groninger Courant, dêr’t heech oer syn keunsten yn opjûn wie. Neidat Ben-Ali-Bey ek yn Ljouwert de lju wer mei stommens slein hie, kaam de Leeuwarder Courant op 6 febrewaarje mei in eigen ferslach, te moai om net yn syn hiele hear en fear hjir oer te nimmen:

    Wij hebben in ons leven veel goochelaars, prestidigitateurs, illusionisten en anderen, die onder deze soort namen optreden, gezien. Maar van wat gisteren avond door Ben-Ali-Bey en zijne dochter Sulamith werd gedaan en vertoond kan gerust worden getuigd “Noch nie da gewesen.” Hun beider verrichtingen worden in advertentiën en programma’s aangeduid door “Indische en Egyptische toovenarijen en wonderen.” Men zou gisteren avond inderdaad hebben kunnen gelooven, dat men toovenaars en wonderdoeners vóór zich had. Hij sleept het publiek, zelfs de grootste sceptici, mede, en dan blijft er nog over die kleine wereld, die naïve geloovige wereld der phantasten. Voor deze laatsten vooral zal de groote “toovenaar” uit het Morgenland, zal zijne dochter Sulamith, het type van eene Oostersche schoonheid, eene herinnering van langen duur zijn. Men zou zich kunnen verbeelden, dat het Aladin is, met zijn tooverlamp allerlei wonderen verrichtende. De prachtigste voorwerpen rijzen plotseling uit den grond, worden feitelijk “uit de lucht gegrepen.” En het zijn geen kleine voorwerpen, die een oogenblik in de mouw kunnen worden verborgen gehouden, maar groote, zware vazen, urnen, bokalen, ja een geheel koffieservies, waaruit het publiek ook al weder wonderbaarlijk gefabriceerde warme koffie en suiker wordt gepresenteerd. Hij gebiedt en alles is er onmiddellijk.
          En Sulamith? Gedurende de tweede afdeeling is zij alléén op het den geheelen avond in ondoordringbaar duister gehuld, fantastisch ingericht tooneel; zij is gekleed in een even vreemd, maar zeer fraai Oostersch costuum als haar vader. Zij doet alles niet alleen mede op de wonderbaarlijkste, maar ook op de meest gracieuse wijze. Men denke slechts aan den Heksentooverhoepel en aan de Palmzuil. Als een tweede Mozes werpt zij een staf op den grond, houdt zij eene “bezwering”, en de staf verandert in een… slang! Beiden spelen echter ook onbegrijpelijk met hun eigen lichaam. Ali-Bey neemt, op het tooneel zittend, met beide handen zoo maar eventjes zijn hoofd van den romp en plaatst het op eene naast hem staande tafel, waarvan hij het na weinige oogenblikken weer op zijne natuurlijke plaats zet. En het slot van alles is de vertooning van de kleine, op een piedestal rustende levende buste van Sulamith, geplaatst in een kolossaal étui op een drievoet. Waar de andere deelen van haar lichaam zijn gebleven? Twee heeren, dilettanten in het goochelaarsvak, die zich op het tooneel hadden begeven, om er wat meer van te weten, onderzochten wat zij konden, doch keerden hoofdschuddend naar hunne plaatsen terug.
          Wij zullen het hierbij laten, al konden wij nog een paar kolommen en meer wijden aan wat het tweetal gisteren avond te zien gaf. Laten wij alleen nog vermelden, dat onze toovenaar een alleraangenaamste causeur is (hij spreekt, evenals zijne dochter, het Duitsch zoo duidelijk mogelijk), en dat beiden bij alles eene gratie, eene poëzie, zouden wij haast zeggen, ten toon spreiden, die het genoegen van den avond niet weinig verhoogen.

Kolleksje Theatermuseum, Wenen

Max Auzinger, berne op 26 july 1839 yn of by München, jildt dan ek as ien fan de grutste gûchelders dy’t der west hawwe. ‘Freilich, wer seine Vorstellungen nicht gesehen hat, kann sich von deren Wirkung keinen rechten Begriff machen’, skreau Ottokar Fischer yn Das Wunderbuch der Zauberkunst (1929): ‘Betört und verwirrt, verblüfft und nachdenklich gestimmt saßen die Zuschauer oft da, wenn der Vorhang längst gefallen war.’ Nei’t er oan syn tritichste ta syn brea fertsjinne hie as tapytfabrikant yn Augsburg, socht Auzinger emploai yn de wrâld fan it teäter, earst achter de skermen as regisseur en letter op it poadium as yllúzjonist. Yn 1885 stie er foar it earst op ’e planken as Ben-Ali-Bey. Teätermakker as er wie, joech er syn trúks orizjinele ensenearrings mei en wiksele er dy ôf mei smoute kauserytsjes en muzikale yntermezzi. Syn oriïntaalske artystenamme wie faaks ynspirearre op de namme fan Ali ben Hussein Bey, dy’t fan 1882 oant 1902 oer Tunesië hearske. Net minder eksoatysk wie syn kostúm fan kleurrike side, kompletearre mei in Ottomaanske(?) punthoed en in âldfaderlik burd.

Duorjende faam hat Auzinger ferwurven as útfiner fan it saneamde ‘swarte kabinet’, in kategory gûcheltrúks basearre op it brûken fan in swarte achtergrûn dy’t alle ljocht absorbearret. It ferhaal giet dat Auzinger op it idee brocht waard doe’t er yn 1882 in toanielstik regissearre dêr’t in black face yn foarkaam. Fan in pikswart sminkte akteur – hy moast in Moar spylje – dy’t foar in dito achtergrûn hinne en wer rûn, wienen inkeld de tosken en it wyt fan de eagen te sjen. Auzinger wurke dit effekt út yn gûcheltrúks dy’t de wichtichste bestândielen waarden fan de shows dêr’t er de boer mei opgong. In foarbyld wie in op in boerd tekene bonkerak dat by it klinken fan muzyk ynienen begûn te dûnsjen en sels noch trochdûnse neidat in part fan it bonkerak fuortfeid wie.

Jierrenlang, oan syn 75ste ta, teach Auzinger as Ben-Ali-Bey mei in soad sukses lâns skouboargen yn Dútslân en fier dêrbûten. Ornaris hie er op it poadium help fan syn dochter Leopoldine yn de sjarmante ferskiningsfoarm fan Sulamith, in proto-Mata Hari stel ik my sa foar, dy’t by mannich reporter tige yn ’e smaak foel. Yn in skuondoaze yn Neurenberg of all places fûn ik in ansichtkaart dêr’t Ben-Ali-Bey en Sulamith beide opsteane. Guon kranteferslaggen meitsje nammers melding fan helpsters mei de nammen Asoka en Desima. Nederlân hat Auzinger op syn minst trijeris oandien, yn 1896, 1900 en 1907.

Leeuwarder Courant, 7 novimber 1896

Werom nei de optredens fan Auzinger yn Ljouwert yn novimber 1896. It earste, op 10 novimber, wie inkeld foar leden fan de Vereeniging De Harmonie en harren húsgenoaten, en wie fergees. De foarstellings op de beide folgjende jûnen wienen ek foar net-leden, dy’t yntree betelje moasten. Ben-Ali-Bey en Sulamith rôpen opnij in wûndere wrâld op, neffens de Leeuwarder Courant fan 12 novimber: ‘De Arabische duizend en één nacht vertellingen zagen wij, als ware het, belichaamd. Ook het fraai decoratief en de rijke Oostersche kleeding deden ons wanen te zijn in het rijk der Magiërs.’ De dei nei de tredde en lêste foarstelling skreau Auzinger syn ansichtkaartsje en ferroalen heit en dochter Ljouwert foar Grins, om op te treden yn de Grinzer soasjeteit De Harmonie yn de Oude Kijk in ’t Jatstraat. Sy oernachten dêr yn hotel De Zeven Provinciën oan de Grote Markt.

It kaartsje dat Auzinger út Ljouwert wei oan syn dochter Elfriede yn Berlyn stjoerde, is ien fan de âldste ansichten dy’t der fan Ljouwert binne. Hy skreau har in boadskip yn Dútsk Kurrentschrift, mei lykwols de measte eigennammen (bygelyks ‘Leeuwarden’, ‘Harmonie’ en ‘Zeven Provinciën’) yn it yn Nederlân gongbere humanistyske skrift. Elfriede hie har yntrek by Frau I. Randolf op it adres York Straße 74. Mooglik wienen Anna en Leni dochters fan Elfriede en dan dus pakesizzers fan Max, mar dat haw ik net achterhelje kinnen. It libben fan Max Auzinger is nammers it measte net oer bekend. Mar de yndruk dy’t er mei syn gûchelderij neiliet op syn publyk wie grut.

Sa grut, dat er al gau neiapers krige dy’t ûnder itselde of in licht oanpast pseudonym meilifte woenen op syn sukses, mar sy koenen net yn it skaad fan de master sels stean. Op in ansicht mei Frânsktalich byskrift, printe yn Milaan, litte in Professeur Ben Alibey en syn assistinte Olga harren keunsten sjen. Tichter by hûs wie in Ben-Ki-Bey aktyf, mar hy waard úthuid en moast yn Almelo, nei’t er healwei in optreden flechte wie ‘naar een niet te noemen plaats’, ûnder plysjebegelieding werombrocht wurde nei syn hotel. Yn 1902 hearde de oplichter, oantsjut mei de inisjalen E.O.S., in jier selstraf tsjin him easkjen. De saak waard achter sletten doarren ôfhannele.

De echte Ben-Ali-Bey joech noch in nije draai oan syn lange karriêre troch, ûnder syn eigen namme, akteur te wurden yn de stomme film. Sa hie er rollen yn Menschen und Masken (1917), Die Dame mit dem Monokel (1917), de sciencefiction-horrorfilm Alraune, die Henkerstochter, genannt die rote Hanne (1918), Der Tod versöhnt (1920) en Michael (1924). Max Auzinger ferstoar, 88 jier âld, yn Berlyn op 14 of 15 maaie 1928.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Emily Dickinson, 883

 
Yn Sudewyn - fibrearret
In Stim mei eigen Lûd -
Sa’t Men op Kades merkbyt yn
In Emigrant syn groet -

In Wink fan Havens - Folken -
Gâns dat yn heimnis leit -
En namste fijner - om de fierte -
En de frjemdichheid -

 

A South Wind - has a pathos
Of individual Voice -
As One detect on Landings
An Emigrant’s address -

A Hint of Ports - and Peoples -
And much not understood -
The fairer - for the farness -
And for the foreignhood -

 

F883 (J719). Ofbylding: Amherst College Library, Emily Dickinson Collection, 81.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 883

Elizabeth Bishop, De kaart

 
De kaart

Lân leit yn wetter; it is beskade mei grien.
Skaden, of binne it skolten, lâns syn iggen
toane de ronfel fan lange beseewierde richels
dêr’t wier nei it sljochte blau delhinget út grien.
Of bûcht it lân foaroer, tilt it de see op fan ûnderen,
lûkt it dy ûnfersteurber om him hinne?
Skuort bylâns de tanige, sânige, tinne
râne it lân oan de see, fan ûnderen?

It skaad fan Newfoundland leit flak en blak.
Labrador is giel dêr’t de dreamerige Eskimo
it ynfette hat. Streakje kinne wy dizze leaflike baaien,
ûnder glês as soenen sy blossemje moatte
of in skjinne kouwe biede oan ûnsichtbere fisken.
De nammen fan kustplakken rinne út nei see,
de nammen fan stêden kruse de oanbuorjende bergen
– de printer hat hjir deselde oeralligens hân
as wannear’t emoasje te fier syn oarsaak oerstiicht.
Dizze skiereilannen fetsje it wetter tusken tomme en finger,
as froulju dy’t de glêdens fan lapkeguod befiele.

Kartearre wetters binne kalmer as it lân is,
liene it lân fan harren weagen de eigen formaasje:
Noarwegens hazze fljocht súdop yn agitaasje,
profilen ûndersykje de see, dêr wêr’t lân is.
Wurde se tawiisd of kieze steaten sels harren kleuren?
– Wat by de aard of de ynlânske wetters it bêste past.
Topografy etalearret gjin foarkar; noard is like tichtby as west.
Tearder as dy fan skiedskriuwers binne kaartmakkerskleuren.

 

The Map

Land lies in water; it is shadowed green.
Shadows, or are they shallows, at its edges
showing the line of long sea-weeded ledges
where weeds hang to the simple blue from green.
Or does the land lean down to lift the sea from under,
drawing it unperturbed around itself?
Along the fine tan sandy shelf
is the land tugging at the sea from under?

The shadow of Newfoundland lies flat and still.
Labrador’s yellow, where the moony Eskimo
has oiled it. We can stroke these lovely bays,
under a glass as if they were expected to blossom,
or as if to provide a clean cage for invisible fish.
The names of seashore towns run out to sea,
the names of cities cross the neighboring mountains
—the printer here experiencing the same excitement
as when emotion too far exceeds its cause.
These peninsulas take the water between thumb and finger
like women feeling for the smoothness of yard-goods.

Mapped waters are more quiet than the land is,
lending the land their waves’ own conformation:
and Norway’s hare runs south in agitation,
profiles investigate the sea, where land is.
Are they assigned, or can the countries pick their colors?
—What suits the character or the native waters best.
Topography displays no favorites; North’s as near as West.
More delicate than the historians’ are the map-makers’ colors.

 

Ut North & South, 1946

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, De kaart