E.E. Cummings, ‘myn leave âlde ensafierder’

 
myn leave âlde ensafierder
tante lucy koe yn de tiid fan

de jongste oarloch fertelle
en wat mear wie sy die it ek
wêr’t elkenien no krekt foar

focht,
myn suster

isabel skoep hûnderten
(en
hûnderten)sokken om mar te
swijen oer himden fliefrije earwaarmers

ensafierder moffen ensafierder,ús
mem hope dat

ik fansels heldhaftich ensafierder
sneuvelje soe ús heit waard hieltyd
heas fan te bearen wat in foarrjocht
it wie en och hie er sels mar
kinnen wilens lei

ikke ensafierder nuet
yn de djippe drek en

safierder
(en dreamde,
ensa
        fierder,fan
Dyn laits
eagen knibbels en fan dyn Ensafierder)

 

my sweet old etcetera
aunt lucy during the recent

war could and what
is more did tell you just
what everybody was fighting

for,
my sister

isabel created hundreds
(and
hundreds)of socks not to
mention shirts fleaproof earwarmers

etcetera wristers etcetera,my
mother hoped that

i would die etcetera
bravely of course my father used
to become hoarse talking about how it was
a privilege and if only he
could meanwhile my

self etcetera lay quietly
in the deep mud et

cetera
(dreaming,
et
   cetera,of
Your smile
eyes knees and of your Etcetera)

 

Ut is 5, 1926

Posted in E.E. Cummings | Tagged | Comments Off on E.E. Cummings, ‘myn leave âlde ensafierder’

Elizabeth Bishop, Fers

 
Fers

Sawat sa grut as in âldmodelsk dollarbiljet,
Amerikaansk of Kanadeesk,
meast deselde tinten wyt, griisgrien en stielgriis
– dit skilderijke (in skets foar in grutterenien?)
hat nea yn syn libben jild opbrocht.
Nutteleas en frij hat it santich jier sliten
as in beskieden famyljestik
dat trochjûn waard oan sibben yn de sydline
dy’t der soms nei seagen, of der net nei omseagen.

It moat Nova Scotia wêze; inkeld dêr
sjogge je fan dy houten gevelhuzen
dy’t skildere binne yn dat freeslike brún.
De oare huzen, wat der sichtber fan is, binne wyt.
Ipen, lege heuvels, in smelle tsjerketoer
– dy griisblauwe slanter – of is it dat wol?
Op ’e foargrûn broeklân mei wat lytse kij,
twa pinsielstreken elk, mar ûnmiskenber kij;
twa petiterige wite guozzen yn it blauwe wetter,
rêchlings, foerazjearjend, en in skeane stôk.
Tichterby in swanneblom, wyt en giel,
frissich út de tube kringele.
De loft is fris en kâld; in kâlde, iere maitiid,
helder as griis glês; oardel sintimeter
blauwe loft ûnder stielgrize stoarmwolken.
(Dy wienen de skilder syn spesjaliteit.)
In fûgel – in soarte fan spikkel – fljocht nei lofts.
Of is it in miggepoepke dat op in fûgel liket?

Hearken, ik ken dit plak, ik wit wêr’t it is!
’t Is achter – de namme fan de boer falt my hast yn.
Syn skuorre grinze oan dy finne. Dêr stiet er,
titaanwyt, ien likje. De suggestje fan in toer,
fezeltsjes pinsielhier, amper sichtber,
dat moat de presbyteriaanske tsjerke wêze.
En is dat faaks it hûs fan juffer Gillespie?
Dy spesifike guozzen en kij
binne fansels fan foar myn tiid.

In skets makke yn in oerke, ‘yn ien sike’,
ea út in koffer helle en oerhandige.
Is dit wat foar dy? Ik sil wol nea
plak hawwe en hingje dizze dingen wer op.
Dyn omke George, nee, mynt, myn omke George,
hy is dus dyn âldomke, liet se allegearre by mem
doe’t er weromgong nei Ingelân.
Hy wie hiel ferneamd, moast witte, in RA-lid...

Ik haw him nea kend. Blykber koenen wy beide
dit plak, dit letterlik lytse binnenwetter,
seagen wy, mei jierren tusken ús, der langernôch nei
om it te ûnthâlden. Nuver. En ’t is nóch dierber,
of alteast de neitins deroan (it is grif flink feroare).
Syn en myn eachweid foelen gear – ‘eachweid’ is
te swier oanset – ús blikken, twa blikken:
keunst ‘nei it libben’ en it libben sels,
libben en de neitins deroan sa gearparst
dat sy yn elkoar oergongen binne. Wat is wat?
Libben en de neitins deroan fêstlein,
dimd, op in stik bristolkarton,
dimd, mar hoe libben, hoe oandwaanlik
yn detail – it bytsje dat wy fergees krije,
ús bytsje ierdsk kredyt. Net in soad.
Sawat sa grut as ús tahâld
tegearre mei harres: de kôgjende kij,
de swanneblom, kroes en triljend, it wetter
dat stean bleau nei in maitiidsfloed,
de noch te roaien ipen, de guozzen.

 

Poem

About the size of an old-style dollar bill,
American or Canadian,
mostly the same whites, gray greens, and steel grays
—this little painting (a sketch for a larger one?)
has never earned any money in its life.
Useless and free, it has spent seventy years
as a minor family relic
handed along collaterally to owners
who looked at it sometimes, or didn’t bother to.

It must be Nova Scotia; only there
does one see gabled wooden houses
painted that awful shade of brown.
The other houses, the bits that show, are white.
Elm trees, low hills, a thin church steeple
—that gray-blue wisp—or is it? In the foreground
a water meadow with some tiny cows,
two brushstrokes each, but confidently cows;
two minuscule white geese in the blue water,
back-to-back, feeding, and a slanting stick.
Up closer, a wild iris, white and yellow,
fresh-squiggled from the tube.
The air is fresh and cold; cold early spring
clear as gray glass; a half inch of blue sky
below the steel-gray storm clouds.
(They were the artist’s specialty.)
A specklike bird is flying to the left.
Or is it a flyspeck looking like a bird?

Heavens, I recognize the place, I know it!
It’s behind—I can almost remember the farmer’s name.
His barn backed on that meadow. There it is,
titanium white, one dab. The hint of steeple,
filaments of brush-hairs, barely there,
must be the Presbyterian church.
Would that be Miss Gillespie’s house?
Those particular geese and cows
are naturally before my time.

A sketch done in an hour, “in one breath,”
once taken from a trunk and handed over.
Would you like this? I’ll probably never
have room to hang these things again.
Your Uncle George, no, mine, my Uncle George,
he’d be your great-uncle, left them all with Mother
when he went back to England.
You know, he was quite famous, an R.A. . . .

I never knew him. We both knew this place,
apparently, this literal small backwater,
looked at it long enough to memorize it,
our years apart. How strange. And it’s still loved,
or its memory is (it must have changed a lot).
Our visions coincided—“visions” is
too serious a word—our looks, two looks:
art “copying from life” and life itself,
life and the memory of it so compressed
they’ve turned into each other. Which is which?
Life and the memory of it cramped,
dim, on a piece of Bristol board,
dim, but how live, how touching in detail
—the little that we get for free,
the little of our earthly trust. Not much.
About the size of our abidance
along with theirs: the munching cows,
the iris, crisp and shivering, the water
still standing from spring freshets,
the yet-to-be-dismantled elms, the geese.

 

Ut Geography III, 1976. Mei ‘an R.A.’ wurdt in lid fan de Royal Academy of Arts bedoeld, in eksklusive keunstnersferiening yn Londen. Leden meie de letters RA achter harren namme sette.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, Fers

E.E. Cummings, ‘earne dêr’t ik nea omreizge haw,blierkjend foarby’

 
earne dêr’t ik nea omreizge haw,blierkjend foarby
elk wjerfarren,hawwe dyn eagen harren stilte:
dyn fragylst gebeart sitte dingen yn dy’t my omslute
of sa tichteby binne dat ik se net oanreitsje kin

dyn minymste blik ûntslút my mei gemak
al haw ik mysels as fingers sletten,do iepenest
my hieltyd blomblêd foar blomblêd as Maitiid
(mei handich,heimich oanreitsjen)har earste roas

of as it dyn winsk is en slút my,dan geane
ik en myn libben o sa moai ticht,ynienen,
lykas wannear’t it hert fan dy blom betinkt
hoe’t oeral snie behoedsum delkomt;

neat fan wat wy sa al yn dizze wrâld fernimme
komt de krêft fan dyn yntinse fragilens benei:
har weefsel twingt my mei de kleur fan syn kriten
en jout mei elke sike de dea en ivich wer

(slute en iepenje,wat oan dy docht it him?
ik wit it net,mar dit giet earne yn my del:
djipper as alle roazen is fan dyn eagen de stim)
nimmen,sels de rein net,hat hannen sa smel

 

somewhere i have never travelled,gladly beyond
any experience,your eyes have their silence:
in your most frail gesture are things which enclose me,
or which i cannot touch because they are too near

your slightest look easily will unclose me
though i have closed myself as fingers,
you open always petal by petal myself as Spring opens
(touching skilfully,mysteriously)her first rose

or if your wish be to close me,i and
my life will shut very beautifully,suddenly,
as when the heart of this flower imagines
the snow carefully everywhere descending;

nothing which we are to perceive in this world equals
the power of your intense fragility:whose texture
compels me with the colour of its countries,
rendering death and forever with each breathing

(i do not know what it is about you that closes
and opens;only something in me understands
the voice of your eyes is deeper than all roses)
nobody,not even the rain,has such small hands

 

Ut W [ViVa], 1931. YouTube: ‘somewhere i have never travelled,gladly beyond’ foardroegen troch Catricia Hiebert, Poetry in Voice / les voix de la poésie, Kanada, 2019.


 

Posted in E.E. Cummings | Tagged , | Comments Off on E.E. Cummings, ‘earne dêr’t ik nea omreizge haw,blierkjend foarby’

Poste restante XXX

‘Groete uit Hindeloopen.’ (m.), ±1903–1905. Draaikaart, ljocht-, heech- en blyndruk, 140×90 mm. Utjûn troch Sierd Veltheer, Hylpen, nû. 114. Poststimpels Hylpen 11-08-1905 en Boalsert 11-08-1905. Ferstjoerd oan Trijntje Keikes, Boalsert.

It skrikbyld fan Fryslân as ien grut Landal GreenParks dêr’t it algeduerigen Sneekweek is, wie om 1900 hinne noch fier fuort. Mar ek doe waard der yn Fryslân al goed fertsjinne oan rekreaasje en toerisme, benammen op de Waadeilannen en yn pittoreske Suderseestedsjes as Harns, Makkum en Hylpen. Dy ûntjoegen harren ta beskieden baaiplakken mei badpaviljoens en toeriste-akkommodaasjes.

Doe’t de hegere stannen niget krigen oan folkloare, waard Hylpen boppedat populêr fanwegen de typearjende wenkultuer mei Hylper skilderwurk en de nuveraardige klaaiïng fan benammen de froulike ynwenners. Hylper keamers – gjin autentike, mar idealisearjende rekonstruksjes – reizgen sûnt 1876 fan tentoanstelling nei tentoanstelling, oant Parys en Berlyn ta; ien fan de earsten is noch altyd te sjen yn it Fries Museum. Ek yn Hylpen sels waarden Hylper keamers neiboud foar beteljend publyk, gauris mei oanklaaide poppen deryn of mei lju dy’t der yn ‘echte’ Hylper klaaiïng yn posearren.

In Hylper dy’t sa oan de kost kaam, wie Otte van Elselo (1836–1915), bakker en loazjeminthâlder, dy’t by syn bakkerij in ‘Hindelooper Kamer’ ynrjochte hie en ansichtkaarten útjoech mei himsels derop, allinne of mei syn húshâlding, yn Hylper dracht. Mar hy wie net de iennichste; sa libbe ek Sierd Veltheer (1872–1953) foar in part fan it toerisme. Sierd, dochter fan de skipper Wiebe Veltheer en Tjitske Bakker, dreau yn Hylpen oan de Nijstêd oftewol (yn it Hylpers) de Nyste in winkel yn manufaktueren en hie dêr boppedat in molksalon mei in ‘HINDELOOPER KAMERTJE MET LEVENSGROOTTE BEELDEN’ (sa’t in hingelboerd oan de gevel oanjoech), dat foar tsien sinten te besichtigjen wie. Ek ferkocht sy ‘badbenoodigdheden’, sûvenirs en ansichtkaarten.

Guon fan dy ansichtkaarten joech Sierd Veltheer sels út, en de moaiste binne lúkse draaikaarten mei jugendstil-motiven. In draaikaart bestiet út in skiif dy’t mei in splispintsje tusken twa op inoar plakte stikjes karton set is. Ut it foarste is in finsterke stanst. Troch oan de skiif te draaien komt der hieltyd in oar plaatsje foar it finsterke. De trije ferskillende draaikaarten fan Sierd dy’t ik ken (twa yn de eigen kolleksje en ien yn Tresoar, T222) hawwe nei de moade fan de tiid blommen yn rôze en lila, eventueel mei griene stâlen deropta, en mei ornamintyk yn goud- en blyndruk. Opfallend binne de oranje linten mei strikjes om de finsterkes hinne. De plaatsjes op de draaiskiif binne alle trije kearen deselde fjouwer: se toane de Hylper haven, de seeslûs, de feart Houwswyk en de toer fan de Westertsjerke.

Der wienen mear Fryske ûndernimmers dy’t soksoarte kaarten bestelden. Yn totaal binne my seis ‘Fryske’ draaikaarten út de searje bekend. Theodorus Wiebren van Hettema yn Boalsert brocht der twa út, ien mei akelei-achtige blomkes (eigen kolleksje) en ien mei klimopranken (Tresoar, F118), beide mei plaatsjes fan it stedhûs, de Ljouwerterfeart, de Lytse Dylakker en de Jongemastrjitte. En Frans Willem Wielinga alias Wielenga yn Snits brocht der ien út mei blauwe blommen (Tresoar, AH302), mei plaatsjes fan de Wetterpoarte, de Stasjonsstrjitte, it Sint Antoniussikehûs en de Looxmagrêft. Wa’t de produsint wie blykt nearne út, mar dy siet grif yn Dútslân. Sjoen de poststimpels op de ferstjoerde kaarten sille de ‘Fryske’ útfierings makke wêze tusken 1903 en 1905.

De ûntfangster fan de ansicht boppe-oan dit blog wie Trijntje Keikes, dy’t harsels letter Tine neamde. De ûnbekende ôfstjoerder (m/f) hat dy ropnamme – of har eigen namme – subtyl ferwurke op de draaiskiif: elk fan de fjouwer fearntsjes hat yn it hoekpuntsje yn lyts skrift ien fan de letters fan de namme ‘Tine’. Trijntje Keikes waard berne yn Frjentsjer yn 1882 as dochter fan de ûnderwizer Jacob Keikes en Gatske Giliams. Noch datselde jier waard har heit beneamd ta skoalhaad yn Saaksum, yn it Grinslânske Westerkertier, en twa jier letter struts de húshâlding del oan it Skilwyk yn Boalsert, dêr’t heit Jacob haad waard fan skoalle nûmer 1. Tryntsje troude yn 1926 mei Willem Eleveld (1886–1954), bouboer yn Wildervank. Sy ferstoar yn 1954, njoggen moanne nei Willem, yn Gasselternijveen.

Froulju yn Hylper dracht. Ansicht út 1911, útjûn troch Sierd Veltheer. Sy is de twadde frou fan rjochts.

Koart nei de Twadde Wrâldoarloch hie Tryntsje har yn it publike debat bejûn mei in ynstjoerd brief yn de Leeuwarder Courant fan 4 maart 1947. Har brief wie in reaksje op in nijsberjochtsje yn de LC fan 24 febrewaarje mei de kop ‘Hulp aan Duitse kinderen’. De tsjerkerie fan de herfoarme gemeente Ljouwert hie de synoade frege om helpferliening oan Dútske en Eastenrykske bern te organisearjen en de eigen gemeenteleden oproppen tydlik in Dútsk bern op te nimmen. Mar Tryntsje wie lang net oan fermoedsoening mei de Dútsers ta:

Is men zoo spoedig alles vergeten wat de gehate bezetter ons heeft doen lijden? De dood van vele illegale strijders; priesters als prof dr. Titus Brandsma, vonden de marteldood in Duitschland. En dan om nooit te vergeten, het lijden en dooden van zoo vele onschuldige Joden en hun kinderen. Het beste van het Nederlandsche volk heeft zijn leven voor onze vrijheid gegeven en dan nu een Duitsch kind opnemen? Er zijn velen die met mij zullen zeggen: “D a t  n o o i t !”
      Na de oorlog 1914–1918 hebben we ook Duitsche kinderen in Nederland opgenomen en wat is er van terechtgekomen? 25 jaar later hebben ze Nederland uitgemoord en uitgeplunderd. Dat was de dank. Geen Duitscher aanhalen in Nederland.

Twa dagen letter naam de Leeuwarder Courant twa brieven op fan lêzers dy’t harren tsjin de opfetting fan Tryntsje kearden. Wy meie in bern net de misdieden fan syn âlden oanrekkenje en hate is net de wei nei in bettere wrâld, skreau de ien, en de oare ornearre dat wy allegearre sûndich en dus skuldich binne oan de marteldea fan Kristus en dat krekt Titus Brandsma út syn kristlik leauwe wei dy Dútske bern help bean hawwe soe.

Der wienen by de krante mear brieven binnenkommen, fan mei- en tsjinstanners, skreau ‘P.’ – Jan Tjittes Piebenga, doetiids haadredakteur fan de LC – yn it artikel dat hy op 11 maart oan de kwestje wijde. Piebenga fettet de arguminten fan beide kampen gear: oan de iene kant is der de hurde wierheid dat der yn Nederlân sels noch safolle bern ûnderfuorre binne en brek lije wylst der oeral krapte is; oan de oare kant moatte Dútske bern net boetsje hoege foar de misdieden fan âlden of folksgenoaten, en inkeld neisteleafde bringt ús fierder. ‘Moeten w i j nog iets aan deze zo getrouw mogelijk weergegeven meningen toe- of afdoen?’, skriuwt Piebenga. Nee. Mar Piebenga docht it al. Hy sketst nei syn retoaryske fraach in sfearbyld fan it swier teheistere Dútslân, wiist op helpaksjes yn katolik fermidden en oare lannen, en einiget dan sa:

Wij begeerden slechts één ding: dat al degenen, die deze hulpverlening zo fel afwijzen, een rondreis door het Duitse ruïnen-rijk zouden kunnen maken. Als zij de Duitse kinderen daar met eigen ogen in hun ellende zagen, zouden zij geen woorden meer hebben: zij zouden dadelijk gaan proberen er een mee naar huis te nemen.

Amen. En dochs wringt der wat. De haadredakteur dy’t himsels ta morele liedsman makket en syn lêzers, foarbygeand oan wat of wa’t harren yn de oarloch faaks ûntnommen is en foar wa’t sy al te soargjen hawwe, ferget op fersoenlikens en ûntferming. De haadredakteur dy’t boppedat yn deselde snuorje mei dy oare slachtoffers fan de oarloch, de Joaden en harren bern dy’t de Shoah oerlibbe hawwe, minder moederaasje liket te hawwen as mei de Dútske bern. Syn haadredaksjonele artikel yn de LC fan 26 febrewaarje 1947 ûnder de titel ‘Zelfkwelling ten dode’ neamt ommers net it stribjen om oan it ivige antysemitisme te ûntkommen mar ‘de haat tegen het eigen volk’ as oarsprong fan guon opinys en ambysjes yn Joadske rûnten dy’t him, Piebenga, net noasken. Yn stee fan oan ‘zelfkwelling – een vorm van blinde eigengerechtigheid’ te dwaan soenen Joaden neffens him wat mear ‘critische zelfbeproeving’ betrachtsje moatte.

It is in artikel dat troch syn generalisaasjes, stigmatisearring en paternalisme ûnnoflik oandocht. It ûngemak ûntstiet net pas yn de ôfstân tusken doe en no, mar waard yn 1947 ek al field, ûnder oare troch Froukje Kalma-Koops. Sy set har beswieren helder útinoar yn in ynstjoerd brief yn deselde LC as wêryn’t Piebenga tsjinstanners fan boargerhelp oan Dútske bern ymplisyt hurdhertigens ferwyt.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXX

Nina Hagen, Natoertrien

 
Natoertrien

Iepen finster, firtuoas
Swinkt in protterwolk, gekwetter
Wyn blaast, my befriest de noas
Hark, in útlaatpiip, geknetter

Read mei goud, hoe kin it sûnder
No’t de sinne, ach, ferdwynt
Sjoch ik nei de strjitte ûnder
Heucht my in bekende, mynt

Subyt wurdt it my swier om ’t hert
By ’t sjen fan mar sa’n fûgelkloft
En wjukt myn blik omheech, dan smert
De siele my, sa moai de loft

Natoer by jûntiid, stille stêd
In kniesde siel, der floeie triennen
Dat alles makket ien sa mêd
En ik gean domwei troch mei grinen
 
 


YouTube: Nina Hagen Band, Naturträne, Rockpalast, Dortmund, 9 desimber 1978.

 
Naturträne

Off’nes Fenster präsentiert
Spatzenwolken himmelflattern
Wind bläst, meine Nase friert
Und paar Auspuffrohre knattern

Ach, da geht die Sonne unter
Rot, mit Gold, so muss das sein
Seh ich auf die Strasse runter
Fällt mir mein Bekannter ein

Prompt wird mir’s jetzt schwer ums Herz
Ich brauch’ nur Vögel flattern sehen
Und fliegt mein Blick dann himmelwärts
Tut auch die Seele weh, wie schön

Natur am Abend, stille Stadt
Verknackste Seele, Tränen rennen
Das alles macht einen mächtig matt
Und ich tu’ einfach weiterflennen
 

Posted in Mear | Tagged | Comments Off on Nina Hagen, Natoertrien

Poste restante XXIX

‘Sneek, R.K. Verpleegstershuis’ (achterop), ±1960–1966. Foto, swart-wyt, 90×139 mm. Utjûn troch Van der Meulen, Snits. Poststimpel Snits 27-06-1966. Ferstjoerd oan ‘de Eeward Moeder en zuster’ fan it Sint Gertrudisgesticht, Warkum, troch Maria Teernstra.

Moeder ik zal u een paar woorden schrijven oover mij ik moed opererd worden wanneer weed ik nied morgen nog nied dan zal u hed voor de televon wel eens ik hoop dat mijn zuster ook nog eens koomd dan kaan ik eens nog med u praaten ik hoop dat u en de zusters veel voor mij bidden wand ik wil graag weer leeven ik [lês: levend in] workum koomen ge groed van Marie
af
[zender] Marie Teernstra Sneek

De earwearde mem-oerste en de oare susters fan it Sint Gertrudisgesticht yn Warkum hawwe grif foar Maria Teernstra bidden en skea hat dat net dien: Marie is wer ’leeven’ (libben) by harren thúskommen. Warkum wie Marie har bertestêd. Sy wie dêr op 6 jannewaarje 1898 te wrâld kommen as dochter fan Sibbele Teernstra en Hielkjen Veldmans. Koart dêrnei ferfear de húshâlding nei Parregea. Sûnt 1955 wenne Marie, dy’t nea troud is, yn it Sint Gertrudisgesticht, oan it Noard. Susters fan de Soasjeteit fan Jezus, Maria en Joazef joegen dêr ûnderdak en fersoarging oan katolike bejaarden, siken en wezen. Ek joegen sy ûnderwiis oan bern. Yn 1965 krige it gesticht in nij ûnderkommen; yn 1983 sei de lêste ‘suster fan JMJ’ Warkum farwol.

It Sint Antonius oan de Dr. Boumawei. Ansicht út 1947.

It sikehûs dêr’t Marie Teernstra wie doe’t sy ein juny 1966 har kaartsje skreau, stie yn Snits lâns it spoar oan de Dr. Boumawei, neamd nei ien fan de inisjatyfnimmers fan it sikehûs, Gerben Nammens Bouma. It Sint Antonius Sikehûs wie yn 1903 stichte as in hospitaalkleaster fan de Leafdesusters fan de Hillige Carolus Borromeus en hie dus in katolike sinjatuer, mar ferliende soarch oan pasjinten fan alle gesindten út Snits en omkriten. Yn 1994 waard it sletten en sloopt; op it plak fan it sikehûs oan de Dr. Boumawei stiet no nijbou mei winkels en apparteminten. It nije Antonius Sikehûs – sûnder ‘Sint’ – oan de Boalserterbaan docht yn neat mear tinken oan it âlde Sint Antonius.

De letter byboude fleugel oan de Westersingel. Ansicht út 1965.

Doe’t Marie yn it Sint Antonius lei, waarden pasjinten net mear fersoarge troch nonnen mar troch ferpleechsters, meast fammen en jonge froulju, dy’t faken wol katolyk mar alhiel gjin kongregaasjelid wienen. In grut part fan harren wenne yn it ferpleechstershûs dat op de ansicht fan Marie stiet, skean tsjinoer it sikehûs, oarekant it spoar. De deistige lieding op seal wie lykwols noch yn hannen fan Carolus Borromeus-nonnen. De ferpleechsters joegen treast, de nonnen joegen straf, is my bybleaun fan de fiif moanne dy’t ik as jonkje yn it Sint Antonius trochbringe moast, yn itselde jier dat Marie Teernstra dêr lei. Net dy nonnen mar de lekeferpleechsters wienen de echte leafdesusters.

In sealtsje foar beukers yn it Sint Antonius. Ansicht út 1963.

Marie Teernstra soe noch goed seis jier libje en 74 jier âld wurde. Op 5 novimber 1972 ferstoar sy, foarsjoen fan it sakramint fan de siken, yn Snits, dêr’t sy opnij yn it Sint Antonius opnommen wie. Marie waard begroeven op it katolike begraafplak yn Warkum, by har âlden. It Archief- en Documentatiecentrum voor R.K. Friesland yn Boalsert bewarret har bidprintsje. Lykas har eigen skriuwseltsje op de ansicht oan de susters yn Warkum fertelt har bidprintsje wat oer wa’t sy wie:

Bij dit sterven werd door de volksmond gezegd: ‘Marie gaat regelrecht naar de hemel!’ We zeggen vaak: ‘De stem van het volk is de stem van God!’ Ja, we weten het wel zeker, dat ze nu na deze pelgrimstocht en na dit tranendal, is ingegaan in de vreugde van de Heer. [...]
      Wij allen die Maria hebben gekend zullen aan haar blijven denken als aan een lief mens, die hier op aarde reeds iets van de hemel liet zien.
      Moge zij onze voorspraak zijn in onze aardse ballingschap.
      Dat zij ruste in vrede. Amen.

Posted in Poste restante | Tagged , , , | Comments Off on Poste restante XXIX

Elizabeth Bishop, It túchplantsje

 
It túchplantsje

Ik dreamde dat, dea en yn mimer,
ik op in grêf of bêd lei
(alteast in kâld, krap bemetten skaadplak).
Beferzen, kolossaal en skerp úttekene
stie yn it kâlde hert syn lêste tins,
allike stiif en doelleas as ik dêr,
en in jier, in menút, in oere lang
bleaunen wy ûnferoarlik tegearre.
Ynienen wie der ferweech
dat as in ûntploffing alle sinnen
dêr kjel makke. Doe foel it werom
ta in oanhâldend, hoeden
krûpen yn de hertstreek,
dat my út in riedeleaze sliep poarre.
Ik die de holle omheech. Troch it hert hinne
wie in tear, jong túchplantsje opkommen,
it liet syn grien kopke hingje op it boarst.
(Dit alles barde yn it tsjuster.)
It woeks in tombree as in gerssprút;
dêrnei lansearre ien blêd út syn flank
in wynderjend kroanblêd en doe
ferweegden twa blêden as in seinpeal.
De stâle waard dik. Jachtige woartels
rikten nei beide kanten; it sierlike kopke
ferskikte riedselachtich,
sinne noch moanne wie der ommers
om syn prille oandacht te fangen.
It bewoartele hert begûn te feroarjen
(net te klopjen) en spliet doe midstwa,
der bruts in wetterfloed út los.
Twa rivieren stjalpten oan wjerskanten del,
ien nei rjochts en ien nei links,
twa wieljende, healtrochsichtige streamen
(de ribben makken der twa kaskades fan)
dy’t drystmoedich, glêd as glês,
lâns de fine, swarte klútsjes ierde lekten.
It túchplantsje waard hast weispield;
it wraksele mei syn mei swiere drippen
beladen blêden en tilde se op.
In pear drippen foelen op myn gesicht
en yn myn eagen, sadat ik sjen koe
(of yn dat swarte stee miende te sjen)
dat eltse drip in ljocht omsleat,
in lyts, ferljochte tafriel;
de troch de kjitte ferleine stream sels
wie makke fan jeiende bylden.
(As soe in rivier alle tafrielen
dy’t sy ea wjerspegele hie meifiere,
fêstset yn har wetter en net dobberjend
op flechtige oerflakken.)
It túchplantsje stie yn it teriten hert.
‘Wat dochsto dêr?’ frege ik.
It tilde syn kopke op, dat alhiel dripke
(fan myn eigen tinzen?)
en joech doe andert: ‘Ik waaks,’ sei it,
‘inkeld om dyn hert opnij te spjalten.’

 

The Weed

I dreamed that dead, and meditating,
I lay upon a grave, or bed,
(at least, some cold and close-built bower).
In the cold heart, its final thought
stood frozen, drawn immense and clear,
stiff and idle as I was there;
and we remained unchanged together
for a year, a minute, an hour.
Suddenly there was a motion,
as startling, there, to every sense
as an explosion. Then it dropped
to insistent, cautious creeping
in the region of the heart,
prodding me from desperate sleep.
I raised my head. A slight young weed
had pushed up through the heart and its
green head was nodding on the breast.
(All this was in the dark.)
It grew an inch like a blade of grass;
next, one leaf shot out of its side
a twisting, waving flag, and then
two leaves moved like a semaphore.
The stem grew thick. The nervous roots
reached to each side; the graceful head
changed its position mysteriously,
since there was neither sun nor moon
to catch its young attention.
The rooted heart began to change
(not beat) and then it split apart
and from it broke a flood of water.
Two rivers glanced off from the sides,
one to the right, one to the left,
two rushing, half-clear streams,
(the ribs made of them two cascades)
which assuredly, smooth as glass,
went off through the fine black grains of earth.
The weed was almost swept away;
it struggled with its leaves,
lifting them fringed with heavy drops.
A few drops fell upon my face
and in my eyes, so I could see
(or, in that black place, thought I saw)
that each drop contained a light,
a small, illuminated scene;
the weed-deflected stream was made
itself of racing images.
(As if a river should carry all
the scenes that it had once reflected
shut in its waters, and not floating
on momentary surfaces.)
The weed stood in the severed heart.
“What are you doing there?” I asked.
It lifted its head all dripping wet
(with my own thoughts?)
and answered then: “I grow,” it said,
“but to divide your heart again.”

 

Ut North & South, 1946

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, It túchplantsje

Mail oan Minke II

Ha Minke,

Dus do hast myn oersetting fan ‘The Good Man Has No Shape’ fan Wallace Stevens lêzen wylsto de Matthäus-Passion opstean hiest. Do skriuwst dat dy Matthäus dy peace of mind skinkt. Wêrom dan sa’n prottelmail oan my? Kin ik it helpe datsto Stevens syn fers mar creepy en depry fynst? Ik bin inkeld in fertolker, net de komponist. O, myn oersetting ‘De goede man hat gjin stal’ fynst ek stom. Ik hie ‘shape’ letterlik oersette moatten mei ‘foarm’, skriuwsto. Mar dat is Josse de Haan-tinken, ik woe dy wizer ha. De meast letterlike oersetting docht it orizjineel net altiten it bêste rjocht. Wurdsjes ien-op-ien ferfange troch de meast foar de hân lizzende ekwifalinten wurket by hantliedings en bysluters, mar giet yn it gefal fan gedichten faak straal foarby oan foarmaspekten, referinsjes en kontekst.

Referinsjes en kontekst binne der yn ‘The Good Man Has No Shape’ mear as by myn witten oant no ta opmurken is. Binnen de Wallace Stevens-kunde wurdt dat fers oars gauris as in te hite jirpel oan kant skood, liket it. Wat de eksegeten fansels net oer de holle sjoen hawwe, binne de ferwizings nei libben en dea fan Jezus. Ek al falt syn namme net, it leit der tommen tsjok boppe-op: Stevens fariearret op de opwekking fan Lazarus, it ferrie fan Judas, de krusiging fan Jezus, de edik dy’t er doe te drinken krige, it buordsje mei opskrift oan it krús... Motiven dy’t Stevens út it Nije Testamint hellet, it part fan de Bibel dat ús leauwe litte wol dat Jezus fan Nazaret de Messias, de Kristus is, dy’t foar ús stoarn is om de dea te oerwinnen. Gjin bibel yn hûs, Minke? Pak dan it tekstboekje fan dyn Matthäus-Passion der noch mar even by.

‘Der Gerechte’ hjit Jezus dêr, de rjochtfeardige, rjochtskepene, oprjochte. Under syn tiidgenoaten waard der noch oan twivele oft Jezus wol sa’n bêstenien wie. Johannes 7:12: ‘And there was much murmuring among the people concerning him: for some said, He is a good man: others said, Nay; but he deceiveth the people.’ Stevens makket fan Jezus lykwols it archetype fan de rjochtskepen, goede minske troch de tiden hinne. Hy kiest dêrby net foar de formulearring ‘the righteous man’ of ‘a righteous man’ of ‘a good man’ – wurdkombinaasjes dy’t yn de King James Bible op ferskate plakken foarkomme – mar foar de formulearring ‘the good man’, in wurdkombinaasje dy’t yn de King James Bible mar ienris opdûkt, yn Micha 7:2:

The good man is perished out of the earth: and there is none upright among men: they all lie in wait for blood; they hunt every man his brother with a net.

Mei dat sitaat, dat nammers in grutte desolatens opropt, stappe wy fan it Nije Testamint oer op it Alde. Ferskillende profeten foarsizze yn it Alde Testamint op mear of minder riedselachtige wize de komst fan de Messias. Opmerklik is wat der oer him sein wurdt yn Jesaja 53:1–2:

Who hath believed our report? and to whom is the arm of the LORD revealed? For he shall grow up before him as a tender plant, and as a root out of a dry ground: he hath no form nor comeliness; and when we shall see him, there is no beauty that we should desire him.

‘He hath no form nor comeliness’: dêr hawwe wy it twadde part fan de titel fan Stevens syn gedicht te pakken! ‘No form nor comeliness’ is yn de tale Kanaäns dy’t yn Nederlân húsriem west hat ‘geen gedaante noch heerlijkheid’ wurden. Sa stiet it yn de Statenvertaling fan 1637 en sa stiet it yn tal fan sûnttiid ferskynde preken en traktaten. Ien út hûnderten mooglike foarbylden is te finen yn de Leerredenen (1821) fan Elias Annes Borger, de skrandere Jouster doarpsjonge dy’t it ta heechlearaar teology yn Leiden brocht: ‘Aan den Heer der heerlijkheid die trouw en liefde te weigeren, die zij aan den man zonder gedaante of heerlijkheid bewezen hadden.’ Yn it Dútske taalgebied sjogge wy nammers it analoge ‘keine Gestalt noch Schöne’, dat syn oarsprong hat yn de Luther-Bibel fan 1545.

En sa, leave Minke, kaam ik op ‘stal’, dat neffens it WFT ‘gestalte, lichamelijke gedaante’ bestsjut, as oersetting foar ‘form’. Dy oersetting hâldt ‘form’ binnen in referinsjeramt (Statenvertaling, tale Kanaäns) fergelykber mei dat dêr’t Stevens it tinklik oan ûntliend hat. ‘Shape’ strikt opfetsje as ‘foarm’ liedt ta nuvere misferstannen. Sa mient Stevens-eksegeet James Baird dat de anonime ‘they’ Jezus krusigje omdat hy net ‘shapeless’ is en dus gjin goed minske wêze kin: ‘They, the rest, are the shapeless, compelling the perseverance of shapelessness.’ Ek as it gjin ‘shape’ hawwen al belutsen wurdt op dejinge dy’t bespot en ombrocht wurdt, jout ‘shape’ betizing as de âldtestamintyske kontekst bûten byld bliuwt. Eleanor Cook bygelyks riert der yn A reader’s guide to Wallace Stevens, nettsjinsteande de beloftefolle titel fan har boek, raar yn om. Sy jout trije mooglike antwurden op de fraach wêrom’t ‘the good man’ gjin ‘shape’ hat:

(a) There is no such thing as the good man; it is an ideal. (b) There are good men, not just one good man. (c) The good man takes this or that shape, but no required shape, as, e.g., in the Incarnation of Christ. Or?

Or, Eleanor? De kaai leit yn Jesaja 53:2. In útlis mei in lange track record fan wat dêr sein wurdt, is dat de Messias him ûnder de lju bejaan sil sûnder in sadanich ymponearjend en ynnimlik uterlik dat sy fanwegen syn skiemtme achter him oanrinne sille. Binnen it retrospektive eachweid fan Stevens (en ús) kinst sizze: Kristus is oan ús ferskynd sûnder him troch fysyk fertoan kenber te meitsjen, yn de persoan fan in goed minske. Stevens sels seit it al mei neidruk yn de twadde rigel: ‘God only was his only elegance‘. Troch de generaasjes hinne hat de goede minske – as gefolch fan de sûndefal, it iten fan in ferbeane apel, wat de dea yn it libben brocht hat – skreppe moatten en mei sukses war dien om syn steat te ferbetterjen. Nei al dat godfruchtich bodzjen mocht er rêste en genietsje fan de risping, konkreet foarsteld as ‘bright fruit’ (gjin steande útdrukking yn it Ingelsk), dêr’t in suggestje fan útgiet dy’t fierder rikt as de fruchten fan hôf en wyngerd.

Oant safier gong it crescendo. Mar de ‘haunting little fable’, sa’t Lucy Beckett it fers neamt, krijt net in happy end. Eleanor Cook fettet it fers noch ridlik posityf gear:

A poem on incarnations through the centuries of the good man, with allusions to the life of Jesus. It is an affirmation of the good man, e.g., the human Jesus, but opposed to the doctrine of the perfect God-man, Jesus as Christ.

Mar immen as Ronald Sukenick leit de klam justjes oars, hy jout as synopsis: ‘The idea of the good man in a secular world is made a mockery by death, “Lazarus.”’ Stevens liket dat ek te finen. Soest ‘The Good Man Has No Shape’ in stikje apokrive Jezus-biografy, in lytse kristology neame kinne, wêryn’t de godlike status fan Jezus ûntkend wurdt. Want de dea hat it lêste wurd: net Judas mar Lazarus, krekt dejinge dy’t troch Jezus út de dea opwekt is, ferriedt him. Hoe? Troch opnij dea te gean; nearne yn de Bibel stiet ommers dat Lazarus troch dy opwekking it ivige libben krigen hie. En dejinge dy’t ferret wurdt, de goede man, ferriist yn it fers allikemin. It buordsje mei opskrift hinget hjirre net oan it krús mar boppe it grêf; it is gjin titulus mar in epitaphium, en dat heart in stik definitiver. Ek de grêfgiften tsjutte op in lang, sis mar permanint ferbliuw yn it deaderyk.

As Jezus net de Soan fan God is, of oarssein, God de Soan, falt ek de Trije-ienheid út inoar. Net dat Stevens dat mei safolle wurden seit; God neamt er al, de Hillige Geast net. Mar de fearren dy’t de goede man as bespotting yn syn fleis stutsen krijt, sa’t Jezus in toarnekroan op ’e holle drukt krige, binne dat inkeld de fearren fan de fûgel fan de ferbylding, sa’t bygelyks James Baird hawwe wol? ‘The feathers are the signs of the bird of the imagination, of the power of self-shaping’, skriuwt er. En Joseph Milner sit op itselde spoar:

The use of “feathers” too fits nicely into the body of Stevens’ poetry, for he typically uses the feathery bird in flight as his symbol for the imagination. Thus they stick the feathers in him as if to mock his notion that he were like a bird able to take wing.

My komt it lykwols oannimliker foar dat it giet om de fearren fan de do dy’t tradisjoneel de Hillige Geast personifiearret. Sa besjoen makket Stevens him mei dat byld kenber as in unitarist, in tsjinstanner fan it dogma fan de Triniteit en fan de godlike status fan Jezus.

Syn Jezus is net de Kristus dy’t foar ús de dea oerwûn hat, hy is earder in foarrinder fan Josef K., de haadpersoan út Der Prozeß fan Franz Kafka. Ek Josef K. is gjin ferkeard minske mar wurdt deryn luze: ‘Jemand mußte Josef K. ferleumdet haben, denn ohne daß er etwas Böses getan hätte, wurde er eines Morgens verhaftet’, is de ferneamd wurden iepeningssin fan dy roman. Beide J.K.’s binne sûnder kâns op heger berop of graasje ta de dea feroardiele. Sa’t Jezus, hingjend oan it krús, deastutsen wurdt mei in spear, sa wurdt Josef K. terjochtsteld mei in dolkstek yn it hert. En sa’t Jezus wol beskôge waard en wurdt as ûnderdiel fan de Trije-ienheid mar it net is, sa liket ek Josef K. even in trije-ienheid te foarmjen mei de beide ‘Herren’ dy’t him ophelje foar syn eksekúsje:

K. ging straff gestreckt zwischen ihnen, sie bildeten jetzt alle drei eine solche Einheit, daß, wenn man einen von ihnen zerschlagen hätte, alle zerschlagen gewesen wären. Es war eine Einheit, wie sie fast nur Lebloses bilden kann.

Mar ienris op it eksekúsjeplak blike de twa hearen no krekt de skerprjochters te wêzen dy’t him om hals bringe. De ûnferbreklike trije-ienheid wie mar skyn. Ek de Trije-ienheid dy’t Jezus neffens tsjerklike dogma’s foarmet mei God en de Hillige Geast, is der net. Lykas Judas yn de Bibel is Lazarus yn Stevens syn fers mar ynstruminteel: winliken is it God sels dy’t de goede man ferriedt. ‘Eli, Eli, lama sabachtani?’ ropt Jezus as er oan it krús hinget, of, sa’tst yn dyn Matthäus-libretto lêze kinst: ‘Mein Gott, mein Gott, warum hast du mich verlassen?’ It oardiel is ûnwerroplik, de dea definityf. Jezus is net God-minske mar minskebern, Adam, Elkerlyc, Alleman. Hy is Josef K. Hy is ús, it part yn ús dat omdoch longeret nei ûnstjerlikens.

Hawar Minke, no mar gau wer dyn treastrike Matthäus opsette. Do meist net oer Stevens? Dat kin. En ik haw in hekel oan Bach. Ja echt! Mei waarme groet,

Klaas

 
– James Baird, The dome and the rock. Structure in the poetry of Wallace Stevens, Baltimore 1968, s. 5–6.
– Eleanor Cook, A reader’s guide to Wallace Stevens. Princeton/Oxford 2007, s. 205.
– Lucy Beckett, Wallace Stevens. Cambridge/London/New York/Melbourne 1974, s. 168.
– Ronald Sukenick, Wallace Stevens. Musing the obscure. Readings, an interpretation, and a guide to the collected poetry. New York/London 1967, s. 218.
– Joseph O. Milner, ‘Stevens’ “The Good Man Has No Shape”: “The Man with the Blue Guitar” in a minor key’, The Wallace Stevens Journal 4 (1980), s. 2–4.

Alle Ingelske Bibelsitaten neffens de King James Bible. Ofbyldings: de Opwekking fan Lazarus, de Krusiging fan Jezus, it Beskriemen troch Maria en de Trije-ienheid, yn in Latynsk stûneboek. Champagne (Troyes?), om 1480 hinne. Allard Pierson, Universiteit van Amsterdam, hs. XXV C 38.

Posted in Flessepost | Tagged , , , , , , , , , | Comments Off on Mail oan Minke II

Wallace Stevens, De goede man hat gjin stal

 
De goede man hat gjin stal

Hy libbe yn earmoed, de iuwen troch.
God wie as iennige syn iennichste grasjeuzens.

Generaasje op generaasje waard er doe
Sterker en frijer, in bytsje better ôf.

Hy libbe elk libben, want as it min wie,
Sei er, soe der in goed libben mooglik wêze.

Dat goede libben – nachtrêst, blond fruit – kaam
Lang om let, en Lazarus ferrette him oan de rest;

Sy makken him dea en stutsen fearren yn syn fleis
Om him te bespotten. By him yn syn grêf dienen sy

Soere wyn tsjin de kjeld, in leech boek om te lêzen,
En derboppe pleatsten sy in takkele boerd,

Epitaphium op syn dea, mei de tekst
De goede man hat gjin stal, as wisten sy ’t.

 

The Good Man Has No Shape

Through centuries he lived in poverty.
God only was his only elegance.

Then generation by generation he grew
Stronger and freer, a little better off.

He lived each life because, if it was bad,
He said a good life would be possible.

At last the good life came, good sleep, bright fruit,
And Lazarus betrayed him to the rest,

Who killed him, sticking feathers in his flesh
To mock him. They placed with him in his grave

Sour wine to warm him, an empty book to read;
And over it they set a jagged sign,

Epitaphium to his death, which read,
The Good Man Has No Shape, as if they knew.

 

Ut Transport to Summer, 1947

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, De goede man hat gjin stal

Elizabeth Bishop, Fiifheech

 
Fiifheech

Tsjuster noch.
De ûnbekende fûgel sit op syn fêste tûke.
It hûntsje fan hjirnêst blaft hifkjend
yn syn sliep, ien kear mar.
Faaks ek yn syn sliep, trillerjend,
hifket de fûgel ien of twa kear.
Fragen – as it dat binne –
dêr’t fuort en sljocht beskie op komt
fan de dei sels.

Unbidige moarn, plomp, stipt;
skier ljocht tekenet elke keale tûke,
elk ôfsûnderlik twiichje lâns ien kant ôf
en skept in twadde beam, fan glêzen nerven...
De fûgel sit der noch. Hy liket no te gapjen.

It swarte hûntsje strúnt oer syn hiem.
De stim fan syn baas klinkt strang op:
‘Do moatst dy skamje!’
Wat hat er dien?
Hy springt blier op en del,
giselet yn rûntsjes yn de fallen blêden.

Hy hat dúdlik gjin skamtegefoel.
Hy en de fûgel witte, alles is antwurd op jûn,
oeral is foar soarge,
nochris hifkje hoecht net.
– Juster sa licht nei hjoed brocht!
(In juster dat ik suver net te tillen fyn.)

 

Five Flights Up

Still dark.
The unknown bird sits on his usual branch.
The little dog next door barks in his sleep
inquiringly, just once.
Perhaps in his sleep, too, the bird inquires
once or twice, quavering.
Questions—if that is what they are—
answered directly, simply,
by day itself.

Enormous morning, ponderous, meticulous;
gray light streaking each bare branch,
each single twig, along one side,
making another tree, of glassy veins . . .
The bird still sits there. Now he seems to yawn.

The little black dog runs in his yard.
His owner’s voice arises, stern,
“You ought to be ashamed!”
What has he done?
He bounces cheerfully up and down;
he rushes in circles in the fallen leaves.

Obviously, he has no sense of shame.
He and the bird know everything is answered,
all taken care of,
no need to ask again.
—Yesterday brought to today so lightly!
(A yesterday I find almost impossible to lift.)

 

Ut Geography III, 1976. YouTube: ‘Five Flights Up’, foardroegen troch Elizabeth Bishop sels, 1974.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, Fiifheech