Georg Trakl, Yn ’t foarjier

 
Yn ’t foarjier

Sêft sonk troch donker trêdzjen de snie,
Yn ’t skaad fan de beam
Lûke de rôze eachlidden op dy’t leavje.

Stees folgje de skippers har donker roppen
Stjer en nacht;
En de riemen slane sêft yn ’e maat.

Straks oan ferfallen muorren bloeie
De fioeltsjes,
Grienet fan de iensume sa stil de sliep.

 

Im Frühling

Leise sank von dunklen Schritten der Schnee,
Im Schatten des Baums
Heben die rosigen Lider Liebende.

Immer folgt den dunklen Rufen der Schiffer
Stern und Nacht;
Und die Ruder schlagen leise im Takt.

Balde an verfallener Mauer blühen
Die Veilchen,
Ergrünt so stille die Schläfe des Einsamen.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915. Ofbylding: Brenner-Archiv, Universität Innsbruck.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Yn ’t foarjier

Georg Trakl, Confiteor

 
Confiteor

Tafrielen, bûnt, dy’t it bestean pinsielt,
Sjoch ik troch inkeld skimering omhongen,
As sleau ferwrongen skaden, kâld en feal,
Krekt berne, no al troch de dea befongen.

Doe foel fan alle ding it masker del,
’k Sjoch neat as eangst, smaad, wanhoop, pestilinsje;
It minskdom syn trageedzje sûnder held –
Op grêven, liken brocht – krijt rotresinsjes.

Dit bare dreamgesicht haw ’k wearze fan.
My hjit lykwols in machtswurd, rolferdelend:
Bliuw hjir en sprek dyn tekst, komediant.
Ik doch ’t fertwivele, twongen – stomferfelend!

 

Confiteor

Die bunten Bilder, die das Leben malt,
Seh’ ich umdüstert nur von Dämmerungen,
Wie kraus verzerrte Schatten, trüb und kalt,
Die kaum geboren schon der Tod bezwungen.

Und da von jedem Ding die Maske fiel,
Seh’ ich nur Angst, Verzweiflung, Schmach und Seuchen,
Der Menschheit heldenloses Trauerspiel,
Ein schlechtes Stück, gespielt auf Gräbern, Leichen.

Mich ekelt dieses wüste Traumgesicht.
Doch will ein Machtgebot, daß ich verweile,
Ein Komödiant, der seine Rolle spricht,
Gezwungen, voll Verzweiflung – Langeweile!

 

Ut de ‘Sammlung 1909’

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Confiteor

Georg Trakl, Psalm

 
Psalm
Opdroegen oan Karl Kraus

Der is in kears dy’t de wyn útdôve hat.
Der is in kroech op de heide dêr’t middeis in sûplap útstapt.
Der is in wynberch, ferbaarnd en swart mei gatten fol spinnen.
Der is in fertrek dat se mei molke kalke hawwe.
De dwylsinnige is ferstoarn. Der is in eilân yn de Súdsee
Om de sinnegod te ûntfangen. Se slane op trommen.
De manlju fiere oarlochsdûnsen op.
De froulju litte de heupen widzje yn slingerplanten en fjoerblommen
As de see sjongt. O ús ferlerne paradys.

De nimfen hawwe de gouden wâlden ferlitten.
Se begrave de frjemdling. Dan giet it glinsterjend reinen.
De soan fan Pan ferskynt yn it stal fan in grûnwurker
Dy’t de middei op it gleone asfalt fersliept.
Der binne lytse famkes yn in hôf yn jurkjes fol hertferskuorrende earmoed!
Der binne keamers fol akkoarden en sonates.
Der binne skimen dy’t elkoar foar in besleine spegel omearmje.
Achter de ramen fan de klinyk waarmje harren genêzenden.
In wite stomboat op it kanaal fiert bloedige pestilinsjes oan.

De frjemde suster ferskynt opnij yn immens kweade dreamen.
Har deljaand yn de hazzenútpôle boartet sy mei syn stjerren.
De studint, in dûbelgonger faaks, sjocht har troch it finster lang nei.
Achter him stiet syn deade broer, of hy rint de âlde spiltrep del.
Yn it tsjuster fan brune kastanjes ferblikket it stal fan de jonge novyt.
Jûn leit oer de tún. Yn de krúsgong fladderje de flearmûzen om.
De bern fan de konsjerzje hâlde op mei boartsjen en sykje it goud fan de himel.
Slotakkoarden fan in kwartet. De lytse bline rint triljend troch de leane,
En letter giet har skym op ’e taast lâns kâlde muorren, omjûn troch mearkes en hillige leginden.

Der is in lege skûte dy’t jûns op it swarte kanaal fuortdriuwt.
Yn it tsjuster fan it âld asyl reitsje minskene ruïnes yn ferfal.
De deade wezen lizze by de túnmuorre.
Ut grize keamers stappe ingels mei bemoddere wjukken.
Wjirms drippe harren fan de giel wurden lidden.
It plein foar de tsjerke is somber en swijsum, as yn de dagen fan de bernetiid.
Op sulveren soalen glide eardere libbens foarby
En de skimen fan de ferflokten dale òf nei de suchtsjende wetters.
Yn syn grêf boartet de wite magiër mei syn slangen.

Swijsum oer it Hollekrúnplak iepenje harren God syn goudene eagen.

 

Psalm
Karl Kraus zugeeignet

Es ist ein Licht, das der Wind ausgelöscht hat.
Es ist ein Heidekrug, den am Nachmittag ein Betrunkener verläßt.
Es ist ein Weinberg, verbrannt und schwarz mit Löchern voll Spinnen.
Es ist ein Raum, den sie mit Milch getüncht haben.
Der Wahnsinnige ist gestorben. Es ist eine Insel der Südsee,
Den Sonnengott zu empfangen. Man rührt die Trommeln.
Die Männer führen kriegerische Tänze auf.
Die Frauen wiegen die Hüften in Schlinggewächsen und Feuerblumen,
Wenn das Meer singt. O unser verlorenes Paradies.

Die Nymphen haben die goldenen Wälder verlassen.
Man begräbt den Fremden. Dann hebt ein Flimmerregen an.
Der Sohn des Pan erscheint in Gestalt eines Erdarbeiters,
Der den Mittag am glühenden Asphalt verschläft.
Es sind kleine Mädchen in einem Hof in Kleidchen voll herzzerreißender Armut!
Es sind Zimmer, erfüllt von Akkorden und Sonaten.
Es sind Schatten, die sich vor einem erblindeten Spiegel umarmen.
An den Fenstern des Spitals wärmen sich Genesende.
Ein weißer Dampfer am Kanal trägt blutige Seuchen herauf.

Die fremde Schwester erscheint wieder in jemands bösen Träumen.
Ruhend im Haselgebüsch spielt sie mit seinen Sternen.
Der Student, vielleicht ein Doppelgänger, schaut ihr lange vom Fenster nach.
Hinter ihm steht sein toter Bruder, oder er geht die alte Wendeltreppe herab.
Im Dunkel brauner Kastanien verblaßt die Gestalt des jungen Novizen.
Der Garten ist im Abend. Im Kreuzgang flattern die Fledermäuse umher.
Die Kinder des Hausmeisters hören zu spielen auf und suchen das Gold des Himmels.
Endakkorde eines Quartetts. Die kleine Blinde läuft zitternd durch die Allee,
Und später tastet ihr Schatten an kalten Mauern hin, umgeben von Märchen und heiligen Legenden.

Es ist ein leeres Boot, das am Abend den schwarzen Kanal heruntertreibt.
In der Düsternis des alten Asyls verfallen menschliche Ruinen.
Die toten Waisen liegen an der Gartenmauer.
Aus grauen Zimmern treten Engel mit kotgefleckten Flügeln.
Würmer tropfen von ihren vergilbten Lidern.
Der Platz vor der Kirche ist finster und schweigsam, wie in den Tagen der Kindheit.
Auf silbernen Sohlen gleiten frühere Leben vorbei
Und die Schatten der Verdammten steigen zu den seufzenden Wassern nieder.
In seinem Grab spielt der weiße Magier mit seinen Schlangen.

Schweigsam über der Schädelstätte öffnen sich Gottes goldene Augen.

 

Ut Gedichte, 1913

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Psalm

Georg Trakl, By in finster

 
By in finster

Boppe de dakken it himelsblau
En wolken, sy lûke boppe lâns,
Foar ’t finster in beam yn maitiidsdau,

En in fûgel dy’t dronken himelheech kliuwt,
Fan bloeisel in flechtige rook –
Dan fielt in hert: dat is de wrâld!

De stiltme groeit en de middei gloeit!
Myn god, hoe komt de wrâld sa ryk!
Ik dream en dream en it libben ferfloeit,

It libben dêr bûten – earne fier
Fan my troch in see fan iensumheid!
Dat fielt in hert en ’t wurdt net blier!

 

An einem Fenster

Über den Dächern das Himmelsblau,
Und Wolken, die vorüberziehn,
Vorm Fenster ein Baum im Frühlingstau,

Und ein Vogel, der trunken himmelan schnellt,
Von Blüten ein verlorener Duft –
Es fühlt ein Herz: Das ist die Welt!

Die Stille wächst und der Mittag glüht!
Mein Gott, wie ist die Welt so reich!
Ich träume und träum' und das Leben flieht,

Das Leben da draußen – irgendwo
Mir fern durch ein Meer von Einsamkeit!
Es fühlt’s ein Herz und wird nicht froh!

 

Ut de ‘Sammlung 1909’

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, By in finster

Poste restante XXXV

‘Slapperterp.’ (r.b.), ±1913–1914. Fotokaart, 89×138 mm. Utjûn troch Tjipke Bouma, Slappeterp. Poststimpel Menaam 17-[..]-1914. Ferstjoerd oan Pieter Miedema, Jirnsum, troch Tjipke Bouma.

 
Boeken en benammen boekjes oer ansichtkaarten binne der by ’t soad, mar dé skiednis fan dat ferskynsel moat noch skreaun wurde. Spesjaal omtinken fertsjinnet dêryn dan de saneamde fotokaart. Guon brûke dat begryp foar eltse ansicht dêr’t in foto op stiet. Under harren H.J. Haverkate; yn syn De geschiedenis van de Nederlandse prentbriefkaart, dat boustiennen oandraacht foar it noch te skriuwen wiidfiemjende ferhaal, befellet Haverkate oan it begryp fotokaart ‘in ruime zin te hanteren voor elke kaart met een fotografisch (d.w.z. werkelijkheidsgetrouw) karakter’.

Dy definysje is oaren te dizenich en te rom. Sy beskôgje in ansicht mei in foto dy’t yn druk reprodusearre is – bygelyks troch offset – net as in fotokaart, mar brûke dat begryp inkeld foar in echte foto, makke troch ljochtgefoelich papier te beljochtsjen mei in negatyf dertusken. Noch strikter is de útlis dy’t massaal en meganysk produsearre fotografyske kaarten útslút en it begryp fotokaart reservearret foar hânmjittich ôfdrukte foto’s op fotopapier mei it formaat fan in ansicht dat op de achterkant yn ’t foar beprinte is mei lyntsjes foar de adressearring. Dêrta wienen pakjes mei op maat makke en ‘beline’ fotopapier yn ’e hannel. Byskriften waarden ornaris op it glêsnegatyf skreaun of op de fotokaarten stimpele.

Fotokaarten neffens dy strikte definysje – dy’t my de meast brûkbere taliket – waarden makke troch lytse middenstanners en partikulieren en ferskynden yn beheinde oplagen. It gong op ’en heechsten om in pear tsientallen, reden wêrom’t samlers derop jeie. De ûnderwerpen wienen faken topografysk (in moai doarpsgesicht of lânskip bygelyks, sjoch Poste restante XXV) en gauris nijsweardich (in optocht, in brân), mar koenen ek mear privee wêze. De makker fotografearre dan bygelyks syn eigen wenhûs of sette syn frou, bern of hûn op de kyk. Soldaten ferstjoerden graach fotokaarten fan harsels mei in ploechje kompanen (sjoch Poste restante IV).

De fotokaart boppe-oan dit blog lit 28 ynwenners fan Slappeterp sjen, kreas groepeard yn kategoryen: links steand de froulju (twa mei pjutten op ’e earm) en jongfammen, yn ’e midden steand de gruttere jonges en sittend de lytsere, en rjochts sittend de famkes. De iennichste folwoeksen man op de foto is de koetsier mei hoed op de bok fan in wein mei in kedde derfoar en jirpelkuorren derop. Achter it selskip twa wenten, in skuorre en in heablok. It giet om in streekje – letter troch nijbou ferfongen – oan in opfeart; links wie in haventsje. In pendant fan dy fotokaart toant opnij in keppel Slappeterpers, no nêst de noch besteande mar bot feroare, eardere kosterswente. Rjochts op ’e achtergrûn it Slappeterpster tsjerkje út 1830 dat yn 1926 sloopt waard om plak te meitsjen foar de tsjerke dy’t dêr hjoed-de-dei stiet, ien yn ekspresjonistyske styl nei ûntwerp fan de Ljouwerter arsjitekt Hendrik Kramer. Beide kaarten binne mei pearze inket op ’e foarkant bestimpele mei ‘Slapperterp’ – mei in r tefolle – en op ’e achterkant, oerdwers, mei ‘Uitg. T. Bouma’.

Dat is grif Tjipke Bouma (1863–1950), in Slappeterper fan ferskillende ambachten: hy komt yn de akten foar as arbeider of wurkman, as lânbouwer, gernier en jirpelkeapman, en letter ek as frachtrider. Dêr kin dus it nommele berop fan ansichtkaarte-útjouwer oan tafoege wurde. Syn beide Slappeterp-fotokaarten lykje de iennichste ansichten te wêzen dy’t der oant healwei de jierren tritich ta fan dat doarpke bestienen. De beide eksimplaren yn myn kolleksje binne beide troch Tsjipke sels beskreaun en ferstjoerd oan syn sweager Pieter Miedema, bakker te Jirnsum, ien út namme fan himsels en de oare út namme fan syn mem. It soe sa mar wêze kinne dat de man op de mei jirpelkuorren beladen wein jirpelkeapman Tsjipke sels is.

No besteane der mear kaarten fan presys deselde makkelij, fan twa oare doarpen: Spannum en Jorwert. Dy kaarten binne op deselde amateuristyske wize ôfdrukt op itselde soarte fotopapier en binne op foar- en achterkant op deselde wize bestimpele. Yn Spannum fotografearre er in frou en fjouwer bern nêst it hûs Tsjerkebuorren 19. Achter harren is in sydgevel fan de Spannumer herberch te sjen. Links in man-mei-hoed nêst in hynder-en-wein, mei op de wein... jirpelkuorren. It liket wrychtich wol deselde man (Tsjipke Bouma?) as op de kaart fan Slappeterp. De fotograaf kykte ek noch in espeltsje Spannumers nêst it hûs Tsjerkebuorren 42. Beide fotokaarten binne neffens it stimpel achterop útjûn troch Jan Paulus Dijkstra (1881–1935). Fan oarsprong in Burchwerter, kocht Jan Dykstra yn 1914 yn Spannum, dêr’t syn mem weikaam, ûnderhânsk de ‘herberg met stalhouderij en winkelzaak’ fan Dirk Bangma – de herberch op de foto. Mar nei fjouwer jier hie Dykstra it yn Spannum wol besjoen en ferfear er mei syn húshâlding nei Longerhou.

Yn Jorwert ferivige ús fotograaf in man en twa famkes op in brechje oan wat no de Master Fopmawei hjit. Links op ’e achtergrûn sjogge wy noch in frijsteand hûs mei fjouwer minsken derfoar. It is de wente fan de útjouwer fan de kaart, Douwe Freerks de Wit (1870–1948). Hy wie brievegaarder en makke him fertsjinstlik as siktaris fan de fakgroep Kantoorhouders fan de Centrale Bond van Nederlandsch Post-, Telegraaf- en Telefoonpersoneel. Ek wie er bestjoerslid en letter earelid fan de Jorwerter keatsferiening Hâld Moed; hy stiet op in foto fan it Hâld Moed-bestjoer yn Fen Fryske Groun fan 10 juny 1938. De kaart waard ferstjoerd troch syn dochterke Wiepkje (1903–1990), dy’t op de foarkant krúskes sette by har wenhûs en by it famke hielendal links – grif Wiepkje sels.

Fjouwer fan de fiif hjir ôfbylde kaarten ‘hawwe rûn’, sa’t dat hjit, en hawwe poststimpels út 1914. Twa resint ferhannele eksimplaren fan de beide Slappeterp-kaarten dy’t yn oare kolleksjes bedarre binne, waarden ôfstimpele yn 1914 en 1915. Al mei al is it oannimlik dat ús anonime fotograaf de kaarten yn 1914 makke hat. Oare kaarten fan syn hân binne my net bekend, mar wa wit wat der noch ris opdûkt.

Mei tank oan Philippus Breuker foar gegevens oer de lokaasjes op de beide Slappeterp-kaarten.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXXV

Georg Trakl, Skimering

 
Skimering

Behekst fan molkeglêzen skimerskyn
Yn ’t hôf troch hjerstbrún faaie siken glide,
Mei waaksen blik, fikseard op goudener tiden
Fol dreamerij en rêst en reade wyn.

De syklikens slút harren spoekich yn.
De stjerren wite drôfenis ferspriede.
Sjoch hoe’t fol waanidee en klokkelieden
De grizels griis fertoarkje yn trewyn.

Amorfe typen sljurkje mei meneuvels
En fladderje op swartbekrúste paden.
O, trystmeitsjende skaden lâns de gevels.

De rest glûpt fuort troch donk’rjende arkaden
En nachttiids stoarte sy út reade nevels
Fan stjerrewyn, as razende mainaden.

 

Dämmerung

Im Hof, verhext von milchigem Dämmerschein,
Durch Herbstgebräuntes weiche Kranke gleiten.
Ihr wächsern-runder Blick sinnt goldner Zeiten,
Erfüllt von Träumerei und Ruh und Wein.

Ihr Siechentum schließt geisterhaft sich ein.
Die Sterne weiße Traurigkeit verbreiten.
Im Grau, erfüllt von Täuschung und Geläuten,
Sieh, wie die Schrecklichen sich wirr zerstreun.

Formlose Spottgestalten huschen, kauern
Und flattern sie auf schwarz-gekreuzten Pfaden.
O! trauervolle Schatten an den Mauern.

Die andern fliehn durch dunkelnde Arkaden;
Und nächtens stürzen sie aus roten Schauern
Des Sternenwinds, gleich rasenden Mänaden.

 

Ut Gedichte, 1913. Mainaden, froulike figueren út de Grykske mytology, beselskipje de god fan de wyn Dionysos en jouwe harren oer oan drank, wollust en geweld.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Skimering

Georg Trakl, Sânliddich liet fan de dea

 
Sânliddich liet fan de dea

Blauwich skimeret it foarjier; ûnder sûgjende beammen
Panderet wat donkers nei jûn en ûndergong
En heint de sêfte klacht op fan de klyster.
Swijend ferriist de nacht, in bliedend dier,
Dat stadich delsiicht by de heuvel.

Yn dampe lucht soeie appelblossemtûken,
Untwynt him sulverich ferfrisseling,
Weistjerrend út nachtlike eagen; fallende stjerren;
Sêft sjongen út de bernetiid.

Ferrizender kaam de slieper del út it swarte wâld,
En der rûsde in blauwe boarne yn it fjild,
Dat stadich sloech er syn bleke lidden op
Boppe syn snieïge antlit;

En de moanne jage in read bist
Ut syn hoal;
En yn suchtsjen stoar de donkere klacht fan de froulju.

Strieljender heefde de hannen nei syn stjer
De wite frjemdling;
Swijend ferlit wat deads it ferfallen hûs.

O minskene fergiene stal: formearre út kâlde metalen,
Nacht en grouwel fan fersonken wâlden
En de fersingende wyldernis fan it bist;
Wynstilte fan de siele.

Op swartige boat foer er glinsterjende streamen ôf,
Fol poarperen stjerren, en fredich
Sonken de grienwurden tûken op him del,
Moansied út sulveren wolk.

 

Siebengesang des Todes

Bläulich dämmert der Frühling; unter saugenden Bäumen
Wandert ein Dunkles in Abend und Untergang,
Lauschend der sanften Klage der Amsel.
Schweigend erscheint die Nacht, ein blutendes Wild,
Das langsam hinsinkt am Hügel.

In feuchter Luft schwankt blühendes Apfelgezweig,
Löst silbern sich Verschlungenes,
Hinsterbend aus nächtigen Augen; fallende Sterne;
Sanfter Gesang der Kindheit.

Erscheinender stieg der Schläfer den schwarzen Wald hinab,
Und es rauschte ein blauer Quell im Grund,
Daß jener leise die bleichen Lider aufhob
Über sein schneeiges Antlitz;

Und es jagte der Mond ein rotes Tier
Aus seiner Höhle;
Und es starb in Seufzern die dunkle Klage der Frauen.

Strahlender hob die Hände zu seinem Stern
Der weiße Fremdling;
Schweigend verläßt ein Totes das verfallene Haus.

O des Menschen verweste Gestalt: gefügt aus kalten Metallen,
Nacht und Schrecken versunkener Wälder
Und der sengenden Wildnis des Tiers;
Windesstille der Seele.

Auf schwärzlichem Kahn fuhr jener schimmernde Ströme hinab,
Purpurner Sterne voll, und es sank
Friedlich das ergrünte Gezweig auf ihn,
Mohn aus silberner Wolke.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Sânliddich liet fan de dea

Georg Trakl, Oan myn suske

 
Oan myn suske

Dêr’tsto giest is hjerst en jûntiid,
Blau wyld jout ûnder beammen toan,
Ienlike fiver yn jûntiid.

Sêft jout de flecht fan fûgels toan,
De weemoed oer dyn wynbraubôgen.
Dyn dimmen glim jout toan.

God makke dyn lidden ta bôgen.
Goedfreedsbern, stjerren sykje nachts
Dyn foarhollebôgen.

 

An die Schwester

Wo du gehst wird Herbst und Abend,
Blaues Wild, das unter Bäumen tönt,
Einsamer Weiher am Abend.

Leise der Flug der Vögel tönt,
Die Schwermut über deinen Augenbogen.
Dein schmales Lächeln tönt.

Gott hat deine Lider verbogen.
Sterne suchen nachts, Karfreitagskind,
Deinen Stirnenbogen.

 

Ut Gedichte, 1913. Ofbylding: Max von Esterle, Georg Trakl, út Der Brenner, 1912.

Posted in Georg Trakl | Tagged , | Comments Off on Georg Trakl, Oan myn suske

Georg Trakl, De profundis

 
De profundis

Der is in stoppelfjild dêr’t swarte rein yn falt.
Der is in brune beam dy’t der iensum bystiet.
Der is in sigentsje dat om lege klinten twirret.
Hoe trystich dizze jûn.

Foarby de buorskip
Garret it sêfte weesfamke noch sparsume ieren.
Rûn en goudich kuere har eagen yn de skimer
En har skurte bidet de himelske breugeman.

Op ’e thúsreis
Fûnen de herders it leave lichem
Fergien yn de toarnestrûken.

In skaad bin ik fier fan tsjustere doarpen.
God syn swijen
Dronk ik út de boskfontein.

Op myn foarholle trapet kâld metaal
Spinnen sykje myn hert,
Der is in ljocht dat yn myn mûle dôvet.

Nachts fûn ik my op in heidefjild,
Oerdutsen mei smoargens en stof fan de stjerren.
Yn de hazzenútpôle
Klonken wer kristallen ingels.

 

De profundis

Es ist ein Stoppelfeld, in das ein schwarzer Regen fällt.
Es ist ein brauner Baum, der einsam dasteht.
Es ist ein Zischelwind, der leere Hütten umkreist.
Wie traurig dieser Abend.

Am Weiler vorbei
Sammelt die sanfte Waise noch spärliche Ähren ein.
Ihre Augen weiden rund und goldig in der Dämmerung
Und ihr Schoß harrt des himmlischen Bräutigams.

Bei der Heimkehr
Fanden die Hirten den süßen Leib
Verwest im Dornenbusch.

Ein Schatten bin ich ferne finsteren Dörfern.
Gottes Schweigen
Trank ich aus dem Brunnen des Hains.

Auf meine Stirne tritt kaltes Metall
Spinnen suchen mein Herz,
Es ist ein Licht, das in meinem Mund erlöscht.

Nachts fand ich mich auf einer Heide,
Starrend von Unrat und Staub der Sterne.
Im Haselgebüsch
Klangen wieder kristallne Engel.

 

Ut Gedichte, 1913

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, De profundis

Poste restante XXXIV

‘Een Amusant Rijtoertje in “Aapje 117.”’ (m.û.), ±1900–1905. Klisjee- en boekdruk yn swart en rôze, 92×137 mm. Sûnder fermelding fan in útjouwer. Poststimpels De Haach 04-06-1905 en Marsum 05-06-[1905]. Ferstjoerd oan Wietske Bruinsma, Marsum, troch ‘H.E.’

Wa wit hawwe har hospes en hospita, it echtpear Jan van der Heide en Trijntje Oreel, de kaart earst yn hannen hân en har der efkes mei pleage. Mar wisten Jan en Tryntsje wat it plaatsje krekt foarstelde en wêr’t it ûnderskrift op sloech? En wist harren kostgongster, de 26-jierrige Wietske Bruinsma, ûnderwizeres yn Marsum, dat eins wol?

It wurd aapje, om te begjinnen, yn it ûnderskrift ‘Een Amusant Rijtoertje in “Aapje 117.”’ hat in ûngewoane betsjutting. It supplemint op it Woordenboek der Nederlandsche taal omskriuwt dy betsjutting sa: ‘Tusschen 1880 en 1885 te Amsterdam in gebruik gekomen benaming voor een stationneerend huurrijtuig (oorspr. voor die van een bepaalde maatschappij), ontleend aan de bonte kleeding der koetsiers (grijs met rood).’

En Aapje 117 ferwiist hjir nei noch wat mear as in hierrydtúch mei dat nûmer. Aapje no. 117 is nammentlik de titel fan in oersetting út it Frânsk fan de komeedzje Fiacre 113 út 1886 fan Émile de Najac en Albert Millaud. Dy oersetting waard foar it earst opfierd yn de Salon des Variétés yn Amsterdam op 16 juny 1886. Dêr yn de Amstelstrjitte soe it jierrenlang op it repertoire bliuwe. Ek oare selskippen brochten it yn ferskillende oersettings op ’e planken. Oant yn de lette jierren tweintich waard ‘het oer-geestig pikante blijspel’ opfierd, fan Amsterdam oant Semarang op Java.

It Amsterdamske Circus Oscar Carré kaam mei in pantomime-bewurking, titele Een verongelukt souper of Aapje 117, en luts dêrmei troch it hiele lân. Hiel pikant sil dy ‘komieke pantomime’ net mear west hawwe, want hy waard gaadlik fûn ‘voor Kinderen en Begeleiders’. Het Nieuws van den Dag fan 3 jannewaarje 1890 jout in gearfetting:

Een kluchtig bruiloftsmaal is de aanvang van die pantomine, waarin potsierlijke figuren optreden. Voor de goede spijsvertering zeker gaan de jonggehuwden en gasten daarna wat schommelen, waarbij de bruid ongelukkig midden op en door de lange tafel tuimelt. Protest van kok en knechts, komst van gendarmes, vlucht van het geheele gezelschap. Daar verschijnt als een reddende engel Aapje 117, met August den domme op den bok, kostelijk gegrimeerd als een echte “sleeper”. Hij zal de jongelui naar het station heenvoeren, maar ’t paard wil niet meer vooruit; uit wanhoop zet hij de flesch aan den mond, wordt beschonken; teleurstelling en vrees bij het jonge echtpaar; achterhaling door de gendarmes, en alles wat beenen heeft, kruipt nu door en onder en boven het “Aapje 117”, dat uitstekend geschikt blijkt om te verschijnen en te verdwijnen. Het is een recht kluchtige voorstelling.

Leeuwarder Courant, 16-07-1890

Fan 16 oant 20 july 1890 wie dat John Lanting-achtige mar spraakleaze spektakelstik te sjen op de Ljouwerter merke op it Saailân. Faaks hawwe Jan en Tryntsje it doe sjoen; Marsum–Ljouwert is mar in hoannestap.

Aapje no. 117 makke boppedat merchandising los. Der ferskynde in strjitliet yn druk mei de titel Aapje 117 of de eierboer en de koffiepiksters. In tabaksferkeaper yn De Haach ferkocht segaren fan in heale stoer mei de merknamme Aapje 117. En in anonime útjouwer brocht dus in op de komeedzje of de pantomime ynspirearre ansichtkaart út, in goedkeap stikje printwurk, dêr’t twa farianten fan bestean: ien mei it ûnderskrift ‘Een Amusant Rijtoertje in “Aapje 117.”’ en it boppeskrift ‘O! als dat mijn moeder wist!!!”, en ien mei net inkeld dy byskriften mar ek Frânske ekwifalinten dêrfan: ‘Une Promenade amusante.’ en ‘Si maman le savait!’


Wat is it dat mem mar better net witte kin? It lytse pikanterytsje fan de kaart stiket yn wat op it earste gesicht net te sjen is. Beide ferzjes hawwe in klepke: de doar fan it aapke kin iepenteard wurde en gunt ús dan in blik yn it skimertsjustere binnenst fan de koets, dêr’t – kreas yn de klean, hear – in tútsjend pearke yn blykt te sitten. O la la! (Dat it aapke it nûmer 69 yn stee fan 117 hat, moatte wy mar net tefolle achter sykje; wierskynlik is der gebrûk makke fan in al langer besteand klisjee.)

Wie de ôfstjoerder, ‘H.E.’, in pleagerige freondinne, of faaks in frijpostige jongfeint? Ik wit it net. De ûntfangster is lykwols mear oer te finen. Wietske Bruinsma kaam op 28 april 1879 yn Appelskea op ’e wrâld as âldste bern fan Ybele Bruinsma en Johantje Reinders. Yn 1903–1907 stie sy as ûnderwizeres yn Marsum. Dêrnei wie sy hast tritich jier lang ûnderwizeres oan de Leerschool fan de Rijkskweekschool voor Onderwijzeressen yn Apeldoarn.

De Nieuwe Apeldoornsche Courant fan 1 july 1937 die wiidweidich ferslach fan har ôfskie, mei sang troch skoalbern, in protte geskinken en in smite sprekkers. Ien fan harren wie kollega en freondinne Catharina Alida Eerkes, dy’t har noch goed te binnen bringe koe hoe’t tritich jier earder it doetiidske haad fan de Leerschool nei Marsum ôfreizge wie, ‘waar hij Wiets had zien werken en hoe enthousiast hij was geweest over haar les, wat haar benoeming aan de school tot gevolg had gehad’. Nei noch mear lof en waarme oantinkens fan juffer Eerkes en de oanbieding fan ‘een echte Groningsche koffiepot’ wie Wietske sels oan bar:

Ontroerd door zooveel waardeering en oprechte vriendschap heeft juffr. Bruinsma haar dank gebracht aan allen, die haar dezen middag, waartegen zij zoo heeft opgezien, tot een onvergetelijke hebben gemaakt en voor alles wat haar hierbij is aangeboden. [...] Zij gevoelde, veel meer ontvangen dan gegeven te hebben, als zij dacht aan de vele heerlijke oogenblikken, die zij op de Leerschool met de kinderen beleefd had.

Wietske Bruinsma ferstoar yn Apeldoarn op 24 febrewaarje 1961. Sy waard kremearre yn Dieren.

Noat
It Wurdboek fan de Fryske taal ken aapke yn de betsjutting fan ‘hierrydtúch’ net. Der is lykwols in frij resint fynplak: Tjitte Piebenga brûkte aapke fjouwer kear yn dy betsjutting yn it ferhaal ‘De njoggenskots’, Trotwaer 32, nû. 3 (april 2000), s. 113–121: 115–116.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXXIV