Emily Dickinson, 545

 
As Snie - as Stjerren foelen sy -
As Bledsjes fan in Roas -
Wannear’t mei fingers der in Wyn
Troch Juny giet - yniens -

Sy rekken wei yn seamleas Gers -
Plak dêr’t gjin each fan wit -
Mar God ropt sá elk antlit op
Fan syn - Konskripsjelist.

 

They dropped like Flakes -
They dropped like stars -
Like Petals from a Rose -
When suddenly across the June
A Wind with fingers - goes -

They perished in the seamless Grass -
No eye could find the place -
But God can summon every face
On his Repealless - List.

 

F545 (J409). Dickinson skreau dit gedicht yn 1863. Op 1, 2 en 3 july fan dat jier fûn de grutste fjildslach út de Amerikaanske Boargeroarloch plak, de Slach by Gettysburg, dêr’t 51.000 minsken yn sneuvelen. It gedicht waard foar it earst publisearre yn 1890, postúm, ûnder de troch de editeuren tafoege titel ‘The Battle-Field’. Ofbylding: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA. YouTube: Dean M. Estabrook, ‘They Dropped Like Flakes’, 2015.

Posted in Emily Dickinson | Tagged , | Comments Off on Emily Dickinson, 545

Berjocht foar Lomme Schokker

Bêste Lomme Schokker,

Grêf fan Hielke Hylkema.
Foto: Lomme Schokker.

Jo blog ‘Yn it ljocht fan dyn dea’ fan 5 juny oer de soldaat Hielke Hylkema, sneuvele op 3 juny 1918 yn Noard-Frankryk en beïerdige op it Amerikaanske militêre begraafplak yn Bony by Saint-Quentin, die my wat. Tegearre mei jo eardere blog fan 12 jannewaarje foarmet it in moai, mankelyk in memoriam foar in ferjitten soldaat mei in Fryske namme, dy’t fier fan Fryslân en noch fierder fan syn nije thús yn Amearika de dea fûn yn de hel dy’t no Earste Wrâldoarloch hjit.

De tekst op it krús dat syn grêf markearret meldt dat Hielke Hylkema út Illinois kaam en korporaal wie yn it sechtjinde bataljon ynfantery fan de earste difyzje fan it Amerikaanske leger. De foarljochter fan it begraafplak yn Bony hat jo meidield dat Hielke Hylkema om 1899 hinne yn Idaerd berne wie en as private (gewoan soldaat) sneuvele is, net as korporaal. Mear binne jo net oer him te witten kommen:

    ‘Wa wie dy Hielke Hylkema? […] Sûnt de dei dat ik foar it earst syn grêf seach spoeket dy namme my mar yn de holle om. Ik soe wolle dat der in tûke sneuper is dy’t mear ynformaasje oer him fine kin, it is my net slagge.’

Faaks kin ik helpe. In protte Amerikaanske argyfstikken en kranten binne tsjintwurdich op ynternet goed te rieplachtsjen, benammen fia www.ancestry.com. It is wol even saak om mei nammefarianten rekken te hâlden: nammen binne faak feringelske (lykas ‘John’ foar Johannes) of ferhaspele (bygelyks ‘Hylkewa’, ‘Hylkuna’, ‘Hylkyma’ en ‘Kylkenna’ foar Hylkema). En jo moatte de ynformaasje dy’t dy foarljochter yn Bony jo tastjoerd hat loslitte, want syn gegevens klopje net. De yn 1918 ferstoarne Hielke Hylkema waard net om 1899 hinne berne mar op 29 july 1883, en net yn Idaerd mar yn Reduzum, yn de doetiidske gemeente Idaerderadiel.

Reduzum, ±1900–1904.
Ansichtkaart, úthûn troch Sjoerd Hemminga.

Hielke wie in soan fan Bauke Hylkema (1850–1915) en Grietje Boersma (1857–1888). Heit Bauke wie yn syn jonge jierren boerefeint en stie letter te boek as keapman en slachter. Hielke hie in âldere sus, Tjitske, en in jonger bruorke, Marten. In moanne nei de berte fan Marten ferstoar mem Grytsje. Bauke troude opnij, mei de goed alve jier âldere Lolkje Postma (1838–1908). Yn it jier nei Lolkje har ferstjerren gong Bauke foar de tredde kear in houlik oan, mei de 37 jier jongere Baukje Peul (1887–1966). Trije moanne letter waard harren soan Pieter berne.

Dat healbruorke hat Hielke lykwols nea sjoen. Yn 1905, neidat er in hoart yn Friens wenne hie en ek even – grif as seizoensarbeider – yn Dútslân tahâlden hie, emigrearre Hielke nei Amearika. De reis waard ûndernommen op de s.s. Rotterdam fan de Holland–Amerika Lijn. Op 28 oktober ferliet it skip de haven fan Rotterdam en op 8 novimber kaam it oan yn New York. By oankomst joech Hielke as einbestimming fan syn reis op dat er yn Rochester, NY, by syn omke Johannes oan it wurk soe.

Omke Johannes Hylkema (1859–1928) wie him yn 1883 foargongen. Hy wurke op in farm yn Brighton by Rochester. Yn 1898 troude er mei Jessie A. Dobney (1857–1911). Johannes hie de soarch foar fjouwer bern, Anna, Martha, Mary en John junior, mar wa’t no krekt harren âlden wienen is net dúdlik; alle fjouwer waarden se berne foardat Johannes mei Jessie troude. Lykas sein bea Johannes yn 1905 ûnderdak oan syn omkesizzer Hielke. Fiif jier letter die er dat ek foar Hielke syn jongere broer Marten en de Reduzumer Pier Meintema. Dy beide jonges wienen tegearre op 18 maart 1910 mei de s.s. Nieuw Amsterdam yn New York oankommen.

Militêre stamkaart fan Hielke Hylkema.
Abstracts of World War I Military Service, New York.

Hielke hie syn heil doe al wer earne oars socht: earst yn Chicago, Illinois, stêd fan de fleisyndustry, en doe in the army. Yn begjin 1908 lit er him rekrutearje. As berop jout er ‘butcher’ op, it fak dat syn heit ek útoefene. De klerk notearret as uterlike skaaimerken: lingte 5 feet en 8 inches (173 sm), blauwe eagen, ljochtbrún hier en in ‘ruddy’ gesichtskleur. Hoe betrouber dy beskriuwing is? As Hielke yn ein 1910 bytekenet, hat er noch altyd blauwe eagen, mar is syn hier ‘flaxen’ en syn gesichtskleur ‘fair’. Syn steat fan tsjinst is beide kearen ‘Excl.’ (eksellint).

Dan fljocht in grut part fan de wrâld yn ’e brân: yn Europa brekt The Great War út. Yn ’t earstoan wol Amearika him ôfsidich hâlde, mar der giet fan Dútslân te folle driging út. Op 6 april 1917 ferklearret Amearika Dútslân de oarloch. Op 17 juny is beropsmilitêr Hielke Hylkema al oan bar om de oseaan oer te stekken en tsjin de Dútsers te fjochtsjen. In lyts jier letter, op 3 juny 1918, sneuvelet Hielke. Neffens de ynformaasje dy’t de kranten op gesach fan it ministearje fan definsje ôfprintsje, wie Hielke killed in action – as private, mar neffens syn militêre stamkaart wie er op 28 febrewaarje 1918 noch befoardere ta korporaal, de rang dus dy’t fermelde stiet op it krús op syn grêf.

Grêf fan Marten Hylkema.
Foto fan www.findagrave.com.

Neffens dyselde stamkaart is berjocht dien fan Hielke syn ferstjerren oan syn heit Bauke yn ‘Roordahingun’. It is te hoopjen dat dy post yn Reduzum oankommen is. Bauke sels libbe nammers al net mear. Hielke syn jongere broer Marten bleau út it leger en ferstoar yn 1935 yn Rochester. Hy leit dêr begroeven op Brighton Cemetery.

Mei freonlike groetnis,
Klaas van der Hoek

Posted in Flessepost | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , | Leave a comment

Emily Dickinson, 159

 
Sy gong sa rêstich as de Dau
Fan in Fertroude blom.
Oars as de Dau kaam sy net op
’t Fertroude stuit werom!

Sy foel sa stiltsjes as in stjer
Fan út myn simmerjûn -
Sa knap net as Le Verrier
Is ’t swier en nim it oan!

 

She went as quiet as the Dew
From an Accustomed flower.
Not like the Dew, did she return
At the Accustomed hour!

She dropt as softly as a star
From out my summer’s eve -
Less skillful than Le Verriere
It’s sorer to believe!

 

F159 (J149). Ut ûnregelmjittichheden yn de baan fan Uranus late de Frânske astronoom Urbain Le Verrier yn 1846 it bestean fan Neptunus ôf en berekkene er de posysje fan dy planeet, noch foardat sy foar it earst waarnommen waard. Ofbylding: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 159

Emily Dickinson, 554

 
Om Muorren - soe ’k net male -
Wie hiel ’t Hielal - Beton -
En hearde Ik syn sulveren Rop
Fan fierren - Oarekant -

’k Soe boarje - oant myn Tunnel
Ynienen state op synt -
Dan naam myn blik har Smertejild -
Him yn de Eagen sjen -

Mar ’t is in losse Hier -
In wet - wat fezeltried -
In Spinneweb - weefd yn Granyt -
In Bastion - fan Strie -

In skied as wat in Dame
Foar ’t antlit hâldt - in Wale -
Mar elke Mesk - in Sitadel -
En Draken - yn de Fâlden -

 

I had not minded - Walls -
Were Universe - one Rock -
And far I heard his silver Call
The other side the Block -

I’d tunnel - till my Groove
Pushed sudden thro’ to his -
Then my face take her Recompense -
The looking in his Eyes -

But ’tis a single Hair -
A filament - a law -
A Cobweb - wove in Adamant -
A Battlement - of Straw -

A limit like the Vail
Unto the Lady’s face -
But every Mesh - a Citadel -
And Dragons - in the Crease -

 

F554 (J398). Ofbylding: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 554

Emily Dickinson, 76

 
Nea sizze reinbôchkleuren -
It needwaar is foarby -
Dochs binne sy oertsjûgjender
As Riddenearderij.

Myn blommen mije Foarums -
Ferklearje dochs mei swier
Wat Cato net bewize koe
Wie ’t sûnder fûgels hjir!

 

The rainbow never tells me
That gust and storm are by -
Yet is she more convincing
Than Philosophy.

My flowers turn from Forums -
Yet eloquent declare
What Cato could’nt prove me
Except the birds were here!

 

F76 (J97). Ofbylding: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 76

Poste restante XXI

    PRINSENTUIN.’ (l.û.),LEEUWARDEN.’ (r.û.), ±1900–1902. Ljochtdruk, kleurelitografy, 94×141 mm. Utjûn troch P. Spijker (Firma S. Smeding), Ljouwert. Poststimpels Ljouwert-stasjon 27-12-1902 en Boalsert 27-12-1902. Ferstjoerd oan Titia Baron, Boalsert, troch ‘Toos Pl’.

 
Op 1 jannewaarje 1900 naam Pieter Spijker (1851–1911), hikke en tein yn Ljouwert, offisjeel de boek-, kantoar- en keunsthannel fan de twa jier earder ferstoarne Sytze Smeding oer. Dy saak stie oan de Koarnmerk L 221 (no Foarstreek 23), hoeke Woartelhaven. Spijker hanthavene de namme ‘Firma S. Smeding’ en skreau oer himsels yn de Leeuwarder Courant: ‘Met dank aan allen voor het genoten vertrouwen in genoemde Firma, hoopt hij dat vertrouwen zich verder waardig te maken en beveelt hij zich beleefd in ieders gunst aan.’

Sytze Smeding hie yn syn tiid it winkeloanbod útwreide mei eigen útjeften, lykas de ienakter Oan de sédyk (1881) fan Pieter Jelles Troelstra en Het kaatsspel uitgelegd door de secretarissen van de Leeuwarder Kaatsvereeniging ‘Greate Hantsje’ (1886). Pieter Spijker smiet it oer in oare boech. Hy lei him ta op it útjaan fan wat tusken 1900 en 1910 in hype wurde soe: ansichtkaarten.

Spijker brocht gewoane én lúkse ansichten op ’e merk. Sân kipe derút. Se toane de Prinsetún, it Stedhûs, it Paleis fan Justysje, de Beurs, it tsjintwurdige restaurant De Koperen Tuin, de Willemskade en uteraard de Aldehou. It binne de kleurige en fleurige, litografearre kaders mei jugendstil-achtige ornaminten dy’t dy sân ansichten bysûnder meitsje. De ornaminten binne oanfolle mei tafrieltsjes yn de trant fan de Haachske Skoalle: in skulpefisker mei hynder-en-wein, twa froulju op it strân, in molkfaam mei kij, in man mei in hûnekarre, in bomskûte op see en twaris in mûne.

Yn minstens ien gefal giet it om in direkte ûntliening. De mûne op de kaart mei de Beurs is neffens my oerdúdlik kopiearre nei (in reproduksje fan) it skilderij In de maand juli fan Constant Gabriël út 1888, dat in jier letter oankocht waard troch it Rijksmuseum. Hat de dekorateur fan de ansichten dêr yn it Rijksmuseum skilderijen neisketst foar syn tafrieltsjes? Oannimliker is it dat hy syn foarbylden helle út in tydskrift of katalogus. Wa’t de kaarten dekorearre en wa’t se printe hat, is net bekend. Sjoen de aard fan de tafrieltsjes binne se grif besteld binnen Nederlân en net, sa’t yn de begjintiid fan de ansichtkaart ek gauris barde, yn Dútslân.

Pieter Spijker wie net de iennichste dy’t dit type kaarten meitsje liet. Ansichten mei identike kaders en mei byskriften yn in oerienkomstich lettertype en korps ken ik ek út Amsterdam, Grins, Haarlem en Rotterdam. Guon foto’s op de kaarten fan Spijker binne nammers faker brûkt. Sa komme wy de foto fan de Beurs ek tsjin op hiel oars foarmjûne kaarten dy’t útbrocht binne troch N.J. Boon yn Amsterdam en S.A. Markus yn Ljouwert.

De kaart boppe-oan dit blogje waard yn 1902, grif troch in freondintsje, ferstjoerd oan de doe fjirtjinjierrige Titia Baron. Sy wie berne yn Ljouwert op 11 juny 1888 as dochter fan Sicco Baron en Dieuwke Fennema. It kaartsje gong op ’e post nei Boalsert, dêr’t Titia útfanhuze by de beppe nei wa’t se ferneamd wie, Tietje Sieperda, widdo fan juwelier Jan Fennema. Titia har heit wie direkteur fan de Ljouwerter ambachtsskoalle. De yn 1905 realisearre nijbou oan de Menno van Coehoornstrjitte hie er syn libbenswurk fan makke, soe Titia letter ferklearje. Doe’t keninginne Wilhelmina yn 1905 Fryslân oandie, brocht sy ek in besite oan dy nije ambachtsskoalle. Titia mocht har doe in boeketsje oanbiede.

Titia gong nei de hbs en learde dêrnei ta ûnderwizeres. Yn 1913 troude sy mei de ykmaster Johannes Reinhard van Beek (1887–1968), mei wa’t se twa bern krige. Yn 1920 ferfearen se nei Nederlânsk-Ynje, wêr’t Johannes holp by it opsetten fan it ykwêzen. Fan 1927 oant 1952 wie er direkteur fan de IJkkring Noord-Holland. Ek waard er beneamd ta lektor oan de Technische Hoogeschool yn Delft. De húshâlding wenne yn dy snuorje yn Haarlem. Nei Johannes syn pinsjonearring strutsen hy en Titia del yn Huize Het Oosten yn Bilthoven.

Mar Ljouwert liet Titia net los. Sy wie abonnearre op ’t Kleine Krantsje, it advertinsjeblêd fan Fenno Schoustra fol praatsjes-mei-plaatsjes oer âld-Ljouwert, en stjoerde oant op hege leeftyd lêzersreaksjes nei de redakteur. ‘Moe en uitziend naar het einde’, sa’t har deaberjocht meidielt, ferstoar Titia Baron yn Bilthoven op 20 desimber 1989 yn de âldens fan 101 jier.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXI

Elizabeth Bishop, Sestina

 
Sestina

Septimberrein falt op it hûs.
Yn de keuken sit de âlde beppe
te skimerjen mei it bern
nêst it Lytse Wûnder Fornús,
sy lêst de mopkes foar út it almenak,
laket, praat, ferstoppet sa har triennen.

Sy tinkt dat de moesson fan har triennen
en de slachrein op it dak fan it hûs
beide foarsein wienen troch it almenak
mar inkeld bekend binne oan in beppe.
De izeren tsjettel sjongt op it fornús.
Sy snijt wat bôle en seit tsjin it bern:

’t Is no tiid foar tee; mar it bern
sjocht hoe’t lytse hurde tsjetteltriennen
as gekken dûnsje op it hite swarte fornús,
krekt sa’t de rein grif ek dûnset op it hûs.
Se rommet wat, de âlde beppe,
en hinget it snoade almanak

op oan syn toutsje. It almenak
sweeft heal iepen boppe it bern,
sweeft as in fûgel boppe de âlde beppe
en har teekopke fol donkerbrune triennen.
Sy rillet en fynt, dat seit se, it hûs
mar skrousk, leit hout by yn it fornús.

It moast sa wêze, seit it Wûnder Fornús.
Ik wit wat ik wit, seit it almenak.
Mei krytsjes tekenet it bern in steech hûs
en in bochtich paad. Dan set it bern
der in man yn mei knopen as triennen
en lit it grutsk sjen oan de beppe.

Mar heimlik, wylst de beppe
drok dwaande is mei it fornús,
falle der moantsjes del as triennen
fan tusken de siden fan it almenak
middenyn it blomperk dat it bern
mei soarch oanlein hat foar it hûs.

Tiid en plantsje triennen, seit it almenak.
De beppe sjongt foar it wûndere fornús
en it bern tekenet noch sa’n ûngrûnber hûs.

 

Sestina

September rain falls on the house.
In the failing light, the old grandmother
sits in the kitchen with the child
beside the Little Marvel Stove,
reading the jokes from the almanac,
laughing and talking to hide her tears.

She thinks that her equinoctial tears
and the rain that beats on the roof of the house
were both foretold by the almanac,
but only known to a grandmother.
The iron kettle sings on the stove.
She cuts some bread and says to the child,

It’s time for tea now; but the child
is watching the teakettle’s small hard tears
dance like mad on the hot black stove,
the way the rain must dance on the house.
Tidying up, the old grandmother
hangs up the clever almanac

on its string. Birdlike, the almanac
hovers half open above the child,
hovers above the old grandmother
and her teacup full of dark brown tears.
She shivers and says she thinks the house
feels chilly, and puts more wood in the stove.

It was to be, says the Marvel Stove.
I know what I know, says the almanac.
With crayons the child draws a rigid house
and a winding pathway. Then the child
puts in a man with buttons like tears
and shows it proudly to the grandmother.

But secretly, while the grandmother
busies herself about the stove,
the little moons fall down like tears
from between the pages of the almanac
into the flower bed the child
has carefully placed in the front of the house.

Time to plant tears, says the almanac.
The grandmother sings to the marvelous stove
and the child draws another inscrutable house.
 

 
 
Ut Questions of Travel, 1965. Ofbylding: in lytse Marvel Stove (merknamme), bedoeld as boartersguod of miniatuer-ferkeapmodel, om 1900 hinne makke.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, Sestina

E.E. Cummings, ‘yn Krekt-maitiid’

 
yn Krekt-
maitiid          as de wrâld modder-
lekker is en de lytse
manke ballonneman

floitet          fier          en smel

dan komme knillesenboele
oandraven by knikkerts en
piraten wei en is’t
maitiid

as de wrâld puozze-prachtich is

en de mâle
âlde ballonneman floitet
fier          en          smel
dan komme lysenannabel oandûnsjen

by hinkhok en springtou wei en

’t is
maitiid
en
      de

           bokkepoatige

ballonneMan          floitet
fier
en
smel

 

in Just-
spring          when the world is mud-
luscious the little
lame balloonman

whistles          far          and wee

and eddieandbill come
running from marbles and
piracies and it’s
spring

when the world is puddle-wonderful

the queer
old balloonman whistles
far          and          wee
and bettyandisbel come dancing

from hop-scotch and jump-rope and

it’s
spring
and
        the

               goat-footed

balloonMan          whistles
far
and
wee

 

Ut Tulips and Chimneys, 1923. YouTube: Crom Saunders set ‘in Just-’ oer yn American Sign Language.

Posted in E.E. Cummings | Tagged , | Comments Off on E.E. Cummings, ‘yn Krekt-maitiid’

Elizabeth Bishop, In hiele keunst

 
In hiele keunst

De keunst fan it ferliezen falt te learen;
sa’n protte dingen lykje foarbestimd
om wei te reitsjen – dat is te fernearen.

Mis daagliks wat. Wen oan it misbetearen
ast kaaien kwyt bist, tiid fergriemd ferrint.
De keunst fan it ferliezen falt te learen.

Treen dan yn ferlies dat tanimt, alle kearen:
fan plakken, nammen, wêr’t dyn reis omtrint
nei ta soe. Neat hjirfan kinst net ferneare.

Mem har haloazje? Fuort. En sjoch! alearen
hie ’k twa-, nee trijeris sa’n fijne went.
De keunst fan it ferliezen falt te learen.

’k Ferlear leaflike stêden; twa rivieren,
wat riken dy’t ik hie, in kontinint.
Ik mis se, mar it wie wol te fernearen.

– Sels as ik dy ferlies (skelmsk lûd, gebearten
my leaf) haw ik net liigd. ’t Is evidint,
ferlieze is gjin keunst hiel dreech te learen
al tinkst, ik kin (Skriuw op!) kin ’t net ferneare.

 

One Art

The art of losing isn’t hard to master;
so many things seem filled with the intent
to be lost that their loss is no disaster.

Lose something every day. Accept the fluster
of lost door keys, the hour badly spent.
The art of losing isn’t hard to master.

Then practice losing farther, losing faster:
places, and names, and where it was you meant
to travel. None of these will bring disaster.

I lost my mother’s watch. And look! my last, or
next-to-last, of three loved houses went.
The art of losing isn’t hard to master.

I lost two cities, lovely ones. And, vaster,
some realms I owned, two rivers, a continent.
I miss them, but it wasn’t a disaster.

—Even losing you (the joking voice, a gesture
I love) I shan’t have lied. It’s evident
the art of losing’s not too hard to master
though it may look like (Write it!) like disaster.

 

Ut Geography III, 1976. YouTube: ‘One Art’ foardroegen troch Jessica Oyelowo.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged , | Comments Off on Elizabeth Bishop, In hiele keunst

Poste restante XX

    ‘Gorredijk,’ (m.û.), ±1898–1900. Ljochtdruk yn blaugrien, 90×139 mm. Utjûn troch Roel Kiemstra, De Gordyk. Poststimpels De Gordyk 29-05-[1900] en It Hearrenfean 2[9]-05-[1900]. Ferstjoerd oan Tietje de Boer, It Hearrenfean, troch Rigtje Gerritsma.

    Beste Tiet van harte geluk met den goeden uitslag van uw examen. Hoe blij ik ben T[iet] kan ik u niet schrijfen, maar t hart gevoeld zulks te meer, ook uwe zusters en verdere familie eveneens geluk. Hoezee voor deez dag.
    Terwispel 29 Mei 1900 vele Groeten u o
    [om] en T[ante] w[ytze] en Rigtje.
    Waar gister mijn gedachten waren steeds bij u.

It hie der blykber om spand, mar hoezee, de flagge koe út: Tytsje de Boer wie slagge! Mar wêrfoar of as wat? De Leeuwarder Courant fan 29, De Tijd fan 30 en Het Nieuws van den Dag fan 31 maaie 1900 jouwe it antwurd: neffens dy kranten hie in Hearrenfeanster juffer T. de Boer (de LC en De Tijd skriuwe by fersin ‘T. de Roer’) op 28 maaie yn Ljouwert de akte foar it leger ûnderwiis helle. In dei letter foege sy dêr noch de oantekening foar ‘Vrije en orde-oefeningen’, gymnastyk dus, oan ta. Goed trije moanne earder hie in juffer T. de Boer fan It Hearrenfean yn Swol al de oantekening ‘Nuttige handwerken’ helle. It kin net oars of it giet om Tytsje de Boer, dy’t út Terwispel wei sa hertlik lokwinske waard mei in moaie ansicht fan De Gordyk.

De achttjinjierrige Tytsje wie doe al tsien jier wees. Sy wie berne op 22 juny 1881 yn Boppeknipe as dochter fan Siebe de Boer en Joukje Gerritsma, hie twa âldere suskes, Tryntsje en Sytske, en krige der yn 1883 noch in jonger suske by, Richtsje. Noch gjin fjouwer moanne nei de berte fan Richtsje ferstoar mem Joukje, 25 jier âld. Heit Siebe gong yn 1886 in twadde houlik oan, mei Wimke Nijenhuis, mar kaam yn 1890 ek te ferstjerren. De fjouwer famkes krigen doe harren pake oan memmekant as fâd en tinklik hawwe se allegearre by pake en beppe – Gerrit Johannes Gerritsma en Sytske Kornelis Nijdam – in nij ûnderdak fûn. Dy hienen in pleats yn It Mar, in buorskip by It Hearrenfean, en wienen bern wend: sels hienen se der njoggen krigen.

Ien fan dy njoggen wie de ôfstjoerder fan de ansicht: tante Richtsje Gerritsma, dy’t yn 1895 troud wie mei Wytze van der Sluis. In groepsfoto út likernôch 1920 dêr’t Richtsje op stiet, mei earizer en floddermûtse, is opnommen yn de Van der Sluis-genealogy gearstald troch Pytsje van der Sluis en Reitze Jonkman. Richtsje en Wytze buorken yn Terwispel. It hie dan ek mear foar de hân lein as Richtsje har nicht in plaatsje fan Terwispel yn stee fan De Gordyk stjoerd hie, mar dat koe net: de âldst bekende Terwispelder ansichten waarden pas om 1910 hinne útjûn.

Tytsje sil grif minstens sa bliid west hawwe mei har akte as tante Richtsje, mar se liket him net brûkt te hawwen. Oanwizings dat sy earne beneamd is ta ûnderwizeres haw ik net fûn. Faaks krige se wurk as húshâldster. Der is alteast in ‘T. de Boer’ út Boppeknipe dy’t yn july 1903 oan de Groningsche Kook- en Huishoudschool in diploma húshâlden helle. Yn 1908 troude Tytsje mei Klaas Wierda (1881–1938), boekhâlder, mei wa’t se twa bern krige. Tytsje wenne yn it lêst fan har libben yn Huize Klein Jagtlust yn it Oranjewâld, dat yn de jierren fjirtich, fyftich en sechtich fan de tweintichste ieu yn gebrûk wie as rêst- en herstellingsoarde. Dêr rekke Tytsje wei op 22 augustus 1960.

De ansicht dy’t tante Richtsje foar har útkeas, hat as byskrift inkeld ‘Gorredijk,’ – mei komma. Gjin setflater, dy komma, oare ansichten fan Kiemstra hawwe eksakt itselde byskrift, bedoeld om der in datum op folgje te litten, sa’t men dat wend wie fan foarprinte briefpapier. De ansicht lit de N.O. Dubbelestraat sjen, it diel noardeastlik fan de brêge fan wat no Haadstrjitte hjit. It sicht is rjochting Terwispel. Links lizze rails; De Gordyk hie doetiids in tramferbining mei Drachten en It Hearrenfean. Oan de gevel rjochts hingje twa huoddedoazen en is in boerd fêstmakke mei de tekst ‘S. DE JONG MODES’. Dy saak stie sawat op it plak dêr’t no yn konfeksjenijbou de iepenbiere bibleteek húsfeste is.

De útjouwer fan de ansicht, Roel Kiemstra (1830–1912), wie yn de fuotleasten fan syn jong ferstoarne heit trêde en kûper wurden, mar dreau ek in drukkerij en útjouwerij. Sûnt 1869 liet er it wykblêd Nieuwsblad Opsterland ferskine, yn de folksmûle ‘It Kiemke’ neamd. Ek joech er lichtfuottich Frysktalich toanielwurk út, dat er sels skreau. In suksesnûmer waard de klucht ’t Kjeallefel en ’t lotterybriefke, dat foar it earst ferskynde by Aris Gerhardus Zwart op ’e Gordyk yn 1868. Kiemstra liet sels trije werprintingen folgje, de lêste yn 1908. Op it omslach fan syn twadde klucht, Baes Brand út 1865 – trije jier opnij yn it ljocht jûn ûnder de titel De klearmaker Brand – sette er mei gefoel foar marketing ‘tròch de skriver fen ’t “Kjellefel”’.

Kiemstra hie yn ’e rekken dat der fraach nei Frysktalich folkstoaniel wie. Al sûnt 1853 wie er in aktyf lid fan de Gordykster freonerûnte Door Oefening Volmaakter, dy’t foaral oan ferdivedearjend toaniel die (al waarden der ek wol lêzingen holden; sels spruts Kiemstra bygelyks oer ‘Arbeid en Kapitaal’ en ‘Commune en Werkliedenvereeniging’). Dat Kiemstra liet it net by twa kluchten. Nei ’t Kjeallefel en Baes Brand folgen noch Heechmoet komt foar de fal (1867), De stik’ne skonk (1867), Hoe master in wîf krîge (1874) en it Hollânsktalige De inkwartiering (1875). Yn hânskrift binne noch bewarre bleaun Wigle Skoenmakker en De kommies în de klem (Tresoar, Hs 482 en Hs 573).

In warber man dus, dy Roel Kiemstra. Oare publikaasjes dy’t fan syn parse kamen, wienen it foardrachteboekje Fen alles sa hwet (1881) fan syn sosjalistyske doarpsgenoat Geart Lourens van der Zwaag en de brosjuere Christendom en socialisme (1893) fan de teolooch Hendrik Thoden van Velzen, dy’t in jiermannich dûmny op ’e Gordyk west hat. En last but not least brochten Kiemstra en de fuortsetters fan syn saak tsientallen prachtige ansichten fan De Gordyk en omkriten op ’e merk.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XX