Poste restante XXV

    De opslach by it Bakkershûs yn Suwâld, ±1905–1909. Fotokaart, 89×139 mm. Sûnder fermelding fan in útjouwer. Poststimpels Harns–Nieuweschans 08-01-1910 en Makkum 08-01-1910. Ferstjoerd oan Oepke Noordmans, Skuzum, troch Frouwke Frederika Margaretha Oosterhuis.

    Beste Domine
    Dit is het kanaal te Suawoude Ik dank U wel voor de mooie anzigten en wensch ook U een gelukkig en gezond jaar Komt U spoedig weer eens bij ons Wij zijn allen goed gezond. Na hartelijke groeten ook van Pa Ma Dolf uw liefhebbende Frouwke (ik ben niet kwaad)

Boeken en benammen boekjes oer ansichtkaarten binne der by ’t soad, mar dé skiednis fan dat ferskynsel moat noch skreaun wurde. Spesjaal omtinken fertsjinnet dêryn dan de saneamde fotokaart. Guon brûke dat begryp foar eltse ansicht dêr’t in foto op stiet. Under harren H.J. Haverkate; yn syn De geschiedenis van de Nederlandse prentbriefkaart, dat boustiennen oandraacht foar it noch te skriuwen wiidfiemjende ferhaal, befellet Haverkate oan it begryp fotokaart ‘in ruime zin te hanteren voor elke kaart met een fotografisch (d.w.z. werkelijkheidsgetrouw) karakter’.

‘Dorpsopslag, Berlikum.’ Ljochtdruk. Yn 1905
ferstjoerd oan Frouwke Oosterhuis troch S. Epema.

Dy definysje is oaren te dizenich en te rom. Sy beskôgje in ansicht mei in foto dy’t yn druk reprodusearre is – masinaal, bygelyks troch offset – net as in fotokaart, mar brûke dat begryp inkeld foar in echte foto, hânmjittich makke troch fotopapier te beljochtsjen mei in negatyf dertusken, fotopapier mei it formaat fan in ansicht dat op de achterkant yn ’t foar beprinte is mei lyntsjes foar de adressearring. Dêrta wienen pakjes mei op maat makke en ‘beline’ fotopapier yn ’e hannel.

Fotokaarten neffens dy strikte definysje – dy’t my de korrekte taliket – waarden makke troch lytse middenstanners en partikulieren en ferskynden yn beheinde oplagen. It gong op ’en heechsten om in pear tsientallen, reden wêrom’t samlers derop jeie. Byskriften waarden ornaris yn hânskrift op it glêsnegatyf oanbrocht of op de fotokaarten stimpele. De ûnderwerpen wienen faken topografysk – in moai doarpsgesicht bygelyks – mar koenen ek mear privee wêze. De makker fotografearre dan bygelyks syn eigen wenhûs of sette syn frou, bern of hûn op de kyk. Soldaten ferstjoerden graach fotokaarten fan harsels mei in ploechje kompanen (sjoch Poste restante IV).

‘Groet uit Ternaard’. Ljochtdruk, ynkleure.
Yn 1915 ferstjoerd oan Frouwke Oosterhuis
troch har broer Anne Catharinus Oosterhuis.

It wienen sawol professionals as hobbyisten dy’t fotokaarten makken. Wat keazen stânpunt, útkadering en beljochting oangiet, is de kwaliteit fan fotokaarten dan ek hiel wikseljend. Mar de hjir besprutsen fotokaart is in juwieltsje. De anonime fotograaf hat in rustyk sfearbyld skepen, hie in treflik each foar komposysje en drukte de foto hierskerp ôf. In byskrift ûntbrekt, en is ek net nedich: dizze foto is de ferbylding fan in idylle foarby plak en tiid, fan in wetterryk Arkadië.

Soe der in Fryske Huckleberry Finn bestean, dan koe dizze foto sá op it omkaft. Mar it is fansels net de Mississippi dy’t wy hjir sjogge. It is, sa’t de ôfstjoerster al skriuwt, it kanaal by Suwâld, om krekt te wezen it plak wêr’t hjoeddedei it Van Harinxmakanaal oanknopet by it Prinses Margrietkanaal. Suwâld hie dêr in opslach, in oanlisplak foar skûtsjes foar it laden en lossen fan bygelyks turf en terpierde. In fariant fan ús fotokaart, wêrfan’t in eksimplaar yn Tresoar bewarre wurdt, hat dan ek as byskrift ‘Opslag, Suawoude’. Dy opslach lei foar it noch besteande Bakkershûs oan de Suderein, dat yn 1814 set waard yn opdracht fan bakker Bouwe Daniëls van der Meulen. Links op de foto is noch in stikje fan dat Bakkershûs te sjen.

‘Groet uit Ternaard’. Ljochtdruk, ynkleure.
Yn 1915 ferstjoerd oan Oepke Noordmans en
syn frou Johanna Hillegonda Oosterhuis troch harren
sweager en broer Anne Catharinus Oosterhuis.

It skûtsje dat by de opslach leit, mei op it roer it opskrift ‘GARIJP’, wie fan Tamme Wobbes van der Woude (1842–1935), sa stiet te lêzen yn Troch de wyn, in boek út 2012 oer oardel ieu skûtsjes en skippers. Dêr is in oar eksimplaar fan ús kaart yn ôfbylde, dat ek te finen is op in website oer de Van der Woudes út Eastermar en omkriten. Neffens dy site binne de beide mannen op it skûtsje Tamme syn soannen Jochum (1882–1916) en Andries (1890–1954). Jochum – jong ferstoarn oan tbc – stiet links nêst it roer, Andries stiet rjochts by it swurd.

De tsien oare manlju en jonges op de fotokaart binne net bekend. De ôfstjoerster is dat wol: it wie de tolvejierrige Frouwke Frederika Margaretha Oosterhuis, berne yn 1897 yn Suwâld as dochter fan Johannes Oosterhuis, predikant yn Suwâld en Tytsjerk, en Rutgerdina van Heyningen Busch Keiser. Frouwke hie fiif bruorren en sussen, ûnder oare Rutger Adolph Benthem Oosterhuis, de Dolf dy’t sy yn har boadskip neamt. Frouwke hechte oan de krekte stavering fan har namme: yn de ûndertekening sette se in streekje ûnder de w yn har ropnamme. Blykber hie de ûntfanger fan de ansicht dy w by in eardere gelegenheid fergetten, mar it wurdt him ferjûn.

Oepke Noordmans mei frou en bern yn
Sumar, om 1918 hinne. Oernommen út
J.D.Th. Wassenaar, Noordmans in Friesland.
Bijdrage tot de biografie van een kerkvader
,
Zoetermeer 1999.

Dy ûntfanger wie de letter ferneamde teolooch Oepke Noordmans, troud mei Johanna Hillegonda Oosterhuis, in âldere suster fan Frouwke. Oepke, berne yn Easterein yn 1871 as soan fan Dirk Noordmans en Gerbrig de Roos, wie fan boerekomôf. Nei in stúdzje teology yn Leiden en Utert waard er earst dûmny yn Skuzum en Piaam, dêrnei yn Sumar en úteinlik yn it Gelderske Laren. Oepke Noordmans wie in studieus man, dy’t him talei op teology en filosofy, mar literatuer en natuerwittenskip net links lizze liet. Syn kennis en ynsichten joech er troch yn tal fan lêzings en publikaasjes. Geandewei wûn er oan ynfloed binnen de Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke en koe er syn gesach benammen yn strideraasjes op it mêd fan tsjerke-oarder en liturgy jilde litte. Noordmans ferstoar yn Lunteren yn 1956.

As teolooch wurdt Oepke Noordmans rekkene ta de ‘etyske rjochting’, dêr’t syn learmaster Johannes Hermanus Gunning in liedende figuer yn wie. De ‘etysken’ woenen ûntkomme oan it dualisme tusken otterdoksy en moderniteit troch de idee fan de persoanlikheid te beklamjen en nei in synteze tusken evangeelje en kultuer te sykjen. Under ynfloed fan Karl Barth naam Noordmans yn letter jierren lykwols in eigen posysje yn. Sintraal yn syn tinken kaam it begryp skepping te stean, net skepping as kreaasje mar skepping as skieding (en dus as oardiel), wat er útwurke yn syn boek Herschepping út 1934. Yn 1935 krige Noordmans in earedoktoraat fan de Grinzer universiteit. Syn Verzamelde werken ferskynden tusken 1978 en 2004 yn alve bannen. De Stichting Dr. O. Noordmans freget mei stúdzjedagen, ‘cahiers’ en in nijsbrief trochgeand omtinken foar syn libben en wurk.

Achterop de fotokaart tanket Frouwke har learde sweager foar de ansichten dy’t er har tastjoerd hie. Ek dizze kaart hat se weromkrigen. Nei har ferstjerren – Frouwke rekke wei yn 1977, yn Amsterdam – waard de kaart tegearre mei oare ansichten dy’t sy libbenslang bewarre hie wer hannelswaar. Under dy ansichten sieten mear bysûndere eksimplaren, mar net ien sa wûndermoai as de ikoanyske fotokaart fan it kanaal te Suwâld.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXV

Emily Dickinson, 321

 
Springt as in Panter nei de Himel
Flamjend yn Goud, yn Poarper dwêst
Leit oan de foet fan âlde Kimen
Har Flekte Antlit, aansens rêst
Bûcht har sa leech as it Otterfinster
Streaket it Tek, bestrykt de Hamei
Seit mei har Mûtske dach de Greide
En de Dei har Gûchler is wei

 

Blazing in Gold and quenching in Purple
Leaping like Leopards to the Sky
Then at the feet of the old Horizon
Laying her Spotted Face to die
Stooping as low as the Otter’s Window
Touching the Roof and tinting the Barn
Kissing her Bonnet to the Meadow
And the Juggler of Day is gone

 

F321 (J228). Ofbyldings: Boston Public Library, Rare Books and Manuscripts Collection, Ms. Am. 1093 (26); ôfskrift dat Dickinson stjoerde oan Thomas Wentworth Higginson.

Posted in Emily Dickinson | Tagged , | Comments Off on Emily Dickinson, 321

E.E. Cummings, ‘stjerre is bêst)mar de Dea’

 
stjerre is bêst)mar de Dea

?o
pop
’k

soe net meie oer

de Dea as de Dea
goed
wie:want

asto(yn stee fan tinken stop te setten)

begjinst mei it te fielen,is
stjerre bjusterbaarlik
hoesa?om

dat stjerre

folslein natuerlik is;folslein
sêft
sein libben(mar

de Dea

is strikt
empirysk
& artifisjeel &

tsjoed & juridysk)

wy tankje jo
god
almachtich foar it stjerren

(ferjou ús,o libben!de sûnde fan de Dea

 

dying is fine)but Death

?o
baby
i

wouldn’t like

Death if Death
were
good:for

when(instead of stopping to think)you

begin to feel of it,dying
’s miraculous
why?be

cause dying is

perfectly natural;perfectly
putting
it mildly lively(but

Death

is strictly
scientific
& artificial &

evil & legal)

we thank thee
god
almighty for dying

(forgive us,o life!the sin of Death

 

Ut XAIPE, 1950

Posted in E.E. Cummings | Tagged | Comments Off on E.E. Cummings, ‘stjerre is bêst)mar de Dea’

Wallace Stevens, Trettjin manieren om nei in klyster te sjen

 
Trettjin manieren om nei in klyster te sjen

        I
It iennichste ding dat beweegde
Mids tweintich besnijde bergen
Wie it each fan de klyster.

        II
Ik wie fan trijerlei geast,
As in beam
Mei trije klysters deryn.

        III
De klyster wjirrele yn de hjerstwinen.
Hy wie in partikel fan de pantomime.

        IV
In man en in frou
Binne ien.
In man en in frou en in klyster
Binne ien.

        V
Ik wit net wat ik leaver haw,
De skientme fan toansettings
Of de skientme fan taspilings,
De klyster as er floitet
Of krekt dêrnei.

        VI
Iispegels follen it brede finster
Mei barbaarsk glês.
It skaad fan de klyster
Skeat der hin’ en wer lâns.
De stimming
Bemurk yn it skaad
In net te ûntsiferjen oarsaak.

        VII
O smelle manlju fan Haddam,
Wêrom jin gouden fûgels ynbyldzje?
Sjogge jimme net de klyster
Om de fuotten rinnen
Fan de froulju om jimme hinne?

        VIII
Ik haw weet fan eale aksinten
En kleare, ûnûntkombere ritmes,
Mar ik wit ek
Dat de klyster belutsen is
Yn wat ik wit.

        IX
Doe’t de klyster út it sicht fleach,
Joech er de râne oan
Fan ien fan hiel wat sirkels.

        X
Sels de sûteneuses fan wollûd
Soenen it útkrite, skel,
By it sjen fan klysters
Fleanend yn in grien ljocht.

        XI
Hy ried oer Connecticut
Yn in glêzen koets.
Eangst trochflime him
Dy kears dat er it skaad
Fan syn rydtúch oanseach
Foar klysters.

        XII
De rivier beweecht.
De klyster sil wol fleane.

        XIII
It wie de hiele middei jûn.
It snijde
En it soe noch snije.
De klyster siet
Yn de sedertûken.

 

Thirteen Ways of Looking at a Blackbird

        I
Among twenty snowy mountains,
The only moving thing
Was the eye of the blackbird.

        II
I was of three minds,
Like a tree
In which there are three blackbirds.

        III
The blackbird whirled in the autumn winds.
It was a small part of the pantomime.

        IV
A man and a woman
Are one.
A man and a woman and a blackbird
Are one.

        V
I do not know which to prefer,
The beauty of inflections
Or the beauty of innuendoes,
The blackbird whistling
Or just after.

        VI
Icicles filled the long window
With barbaric glass.
The shadow of the blackbird
Crossed it, to and fro.
The mood
Traced in the shadow
An indecipherable cause.

        VII
O thin men of Haddam,
Why do you imagine golden birds?
Do you not see how the blackbird
Walks around the feet
Of the women about you?

        VIII
I know noble accents
And lucid, inescapable rhythms;
But I know, too,
That the blackbird is involved
In what I know.

        IX
When the blackbird flew out of sight,
It marked the edge
Of one of many circles.

        X
At the sight of blackbirds
Flying in a green light,
Even the bawds of euphony
Would cry out sharply.

        XI
He rode over Connecticut
In a glass coach.
Once, a fear pierced him,
In that he mistook
The shadow of his equipage
For blackbirds.

        XII
The river is moving.
The blackbird must be flying.

        XIII
It was evening all afternoon.
It was snowing
And it was going to snow.
The blackbird sat
In the cedar-limbs.

 

Ut Harmonium, 1923. Ofbylding: Plakette yn it trotwaar fan East 41st Street tusken Fifth Avenue and Park Avenue, New York. Untwerp Gregg LeFevre, 1998.

Stevens oer Haddam, in stedsje yn Connecticut, yn in brief út 1953: ‘I just liked the name. It is an old whaling town, I believe. In any case, it has a completely Yankee sound.’

Posted in Wallace Stevens | Tagged , | Comments Off on Wallace Stevens, Trettjin manieren om nei in klyster te sjen

Emily Dickinson, 1481

 
Te libjen hawwe, wie - krekt as
Wannear’t ús Dea komt - nij -
Unkundigens is ús Kuras -
Wy drage Stjerlikheid
Sa luftich as in Jurk op sicht
Oant ien seit - Ut dy Klean -
Oan hoe’t er ynkringt, ken men God -
Sa is ’t ek mei ’t Bestean -

 

We knew not that we were to live -
Nor when we are to die -
Our ignorance our Cuirass is -
We wear Mortality
As lightly as an Option Gown
Till asked to take it off -
By his intrusion, God is known -
It is the same with Life -

 

F1481 (J1462). Ofbylding: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA: ‘We knew not that we were to live’ yn in brief fan Dickinson oan Maria Whitney.

Posted in Emily Dickinson | Tagged , | Comments Off on Emily Dickinson, 1481

Obe Postma en E.E. Cummings

    Bewurke tekst fan in praatsje hâlden foar it Obe Postma Selskip op 24 maaie 2019 yn Tresoar.

Doe’t de provinsje Fryslân yn 1984 in priis foar literêre oersettings ynstelde, krige dy de namme Dr. Obe Postmapriis. It jout oan dat de reputaasje fan de dichter Obe Postma mei basearre is op syn oersettings. Ien fan de twa lêste oersettings dy’t Postma yn it ljocht joech, wie nei in fers fan de Amerikaanske dichter E.E. Cummings. In befrjemdzjende kar: de oeuvres fan beide dichters binne yn sawat alles inoars tsjindiel. Wat kin Postma ta syn Cummings-oersetting brocht hawwe?

Oersetting en orizjineel

De oersetting dêr’t it om giet, ferskynde yn 1954 yn it krystnûmer fan it tydskrift It Heitelân.1 De oersetting is troch Postma sels nea bondele, mar is al opnommen yn de postume edysjes fan syn Samle fersen.2 Hy giet sa (sitearre nei It Heitelân):

    Wy binn’ ien-part ljochter as sels de sinne
    Wy binn’ elts-part greater
                            as boeken
                            wol miene.
    Wy binn’ elts-part-ien-part greater as leauwen
                            (mei in spin
                                    sprong
                            libben binne wy libben)
    Wy binn’ wûnderlik ien-kear-ien.

Postma joech de oarspronklike tekst fan Cummings der net by, en ek yn syn Samle fersen ûntbrekt dy. It orizjineel fluch even opfiskje út de Complete poems fan Cummings falt noch net ta. Sykje yn de yndeks op begjinrigels op sokssawat as ‘We are one-part brighter than even the sun’ smyt neat op. In oanwizing is lykwols dat ‘ien-kear-ien’ yn de lêste rigel: it orizjineel sil wol komme út de bondel 1×1, dy’t Cummings publisearre yn 1944. En ja, yn dy bondel stiet in gedicht fan fiif strofes, wêrfan’t de lêste strofe it orizjineel fan Postma syn oersetting blykt te wêzen. It is in skitterjend gedicht, en op en top Cummings:

    if everything happens that can’t be done
    (and anything’s righter
    than books
    could plan)
    the stupidest teacher will almost guess
    (with a run
    skip
    around we go yes)
    there’s nothing as something as one

    one hasn’t a why or because or although
    (and buds know better
    than books
    don’t grow)
    one’s anything old being everything new
    (with a what
    which
    around we come who)
    one’s everyanything so

    so world is a leaf so a tree is a bough
    (and birds sing sweeter
    than books
    tell how)
    so here is away and so your is a my
    (with a down
    up
    around again fly)
    forever was never till now

    now i love you and you love me
    (and books are shuter
    than books
    can be)
    and deep in the high that does nothing but fall
    (with a shout
    each
    around we go all)
    there’s somebody calling who’s we

    we’re anything brighter than even the sun
    (we’re everything greater
    than books
    might mean)
    we’re everyanything more than believe
    (with a spin
    leap
    alive we’re alive)
    we’re wonderful one times one

In pear foarmaspekten falle op. Eltse strofe bestiet winliken út fiif rigels wêrfan’t de twadde en de fjirde (dus de beide tusken heakjes) yn trijen opknipt binne; it rymskema foar dy fiif rigels is hieltyd aabba; en it lêste wurd fan eltse strofe is gelyk oan it earste wurd fan de folgjende. Wat ek opfalt, is dat Postma yn syn oersetting it einrym opjout, it dûnsjende ritme negearret, heakjes weilit, ynspringings tafoeget, ûnnedich frij oerset (‘ien-part’, ‘elts-part’) en it wurd ‘spin’ ferkeard begrypt. Postma mutilearret it gedicht troch mar ien strofe oer te setten, en by it oersetten fan dy iene strofe smyt er der mei de pet nei.

Rilke, Dickinson, Cummings?

Dy iene Cummings-oersetting fan Postma hat net folle omtinken krigen. Dat is mei oare oersettings fan Postma wol oars. Benammen syn oersettings fan gedichten fan Rilke en Dickinson binne wiidweidich besprutsen. Geart van der Meer hat dêr yn detail oer gear west, yn artikels yn Wjerklank, dy’t gearbrocht binne yn In libben dat bloeide nei syn aard.3 Syn ‘lêsferslach’, sa’t er it neamt, is in soarte fan neikommen besprek dat oppakt wat eardere skôgers en resinsinten lizze litten hienen. Ornaris stimpelen dy Postma syn reputaasje as in soarte fan keurmerk op syn oersettings yn stee fan dy kritysk te hifkjen.4

Dat Postma Rilke oerset hat, is begryplik; Rilke wie tige yn de moade en hearde al rillegau ta de kanon. Fedde Schurer fertaalde him ek. De kar dy’t Postma makke foar Dickinson leit sa op it each minder foar de hân, mar Breuker neamt yn syn oraasje út 1996 tematyske oerkomsten tusken de oeuvres fan Dickinson en Postma en beklammet yn syn Postma-biografy dat it transindinte elemint yn Dickinson har wurk Postma ek altiten eigen west hat.5 Nettsjinsteande de krityk dy’t der op de Dickinson-oersettings fan Postma te jaan is, sa’t Van der Meer neffens my mei rjocht dien hat, falt it yn Postma te priizgjen dat hy de gruttens fan Dickinson har dichterskip sjoen hat en har yntrodusearre hat yn it Frysk.

Graach soe ik Postma ek lof taswaaie foar it ûnderkennen fan de gruttens fan Cummings syn dichterskip en foar de earste Cummings-oersetting yn it Frysk, ek al is dy oersetting sleau en sloarderich.6 Mar seach Postma dy gruttens wol? Oarssein: wat wie Postma syn motyf om Cummings oer te setten? Fûn er Cummings in goede dichter? Fielde er him oan Cummings besibbe? Seach er oerienkomsten tusken beider poëzy?

Dat is min foar te stellen. De oeuvres fan Postma en Cummings lizze kwa tematyk, toan en technyk fier útinoar. Postma libbet yn de geast en yn de dream, hy siket it sublime; Cummings is fysyk en konkreet, ierdsk, in hedonist. Postma giet werom nei it ferline, is nostalgysk, hat ‘tebinnenbringens’; Cummings libbet yn it hjir en no, is om sa te sizzen lebensbejahend. Postma is dimmen, skruten sels, lit heechút in mankelyk-fyn glimke sjen; Cummings is oerrompeljend, larger than life, hy sjongt en ropt (al kin er ek prachtich flústerje). Postma skriuwt yn konvinsjonele fersfoarmen óf foarmleaze praatfersen, is in tradisjonalist; Cummings gûchelet mei grammatika, ynterpunksje en typografy, dekonstruearret, is in modernist.

Philippus Breuker is by myn witten de iennichste dy’t oer de Cummings-oersetting skreaun hat. Yn syn Postma-biografy hâldt Breuker it derop dat de oersette strofe Postma oanspruts om’t dy referearre oan syn gefoel dat er diel útmakke fan it ivige, ‘mar dan dochs as folslein unyk wêzen’, ‘eksistinsjeel sweevjend yn de ivige romte dy’t it libben is’. Breuker ferbynt dat mei it Ikarus-motyf dat er by Postma sjocht, in Ikarus dy’t by Postma net troch de sinne ferbaarnt, mar troch eigen gloede.7

Soe dat sa wêze, dan hat Postma it Cummings-gedicht wol op in tige partikuliere manier lêzen. Der komt ommers neat yn foar dat liket op in Ikarus-figuer of dat referearret oan hybris. Der is gjin stribjen om de ierde te ûntstigen en tichter by de sinne of by in hegere macht te kommen, en nimmen ferbaarnt oan de sinne of himsels. It gedicht is, oarsom, in oade oan it libben en de leafde op ierde, in oantrún om ekstatysk te eksistearjen, in haadletterleaze oprop om te BESTEAN yn kapitalen.

Alde styl of eksperiminteel

Dêr komt noch by dat Postma fan it Cummings-gedicht inkeld dy iene lêste strofe koe. Breuker neamt yn syn ynlieding op de Samle fersen fan 2005 de boarne dy’t Postma foar syn Cummings-oersetting brûkt hat:8 net de bondel 1×1 of de yn 1954 útkommen Complete poems fan Cummings, mar in blomlêzing, Some modern American poets út 1950. De gearstaller, James G. Southworth, naam fan Cummings syn fiif strofen lange gedicht ‘if everything happens that can’t be done’ allinne de lêste strofe op.

Southworth wie oars net bot oer it wurk fan Cummings te sprekken. Cummings mocht dan geregeldwei ‘genuine poetic qualities’ oan de dei lizze, hy wie ek stykjen bleaun yn foarmfernijing dy’t Southworth beskôge as ‘technical swagger and nothing more’. De oarsaak foar ‘his failure to develop into a truly significant poet’ sjocht Southworth yn flechtgedrach, it net ûnder eagen sjen wollen dat de wrâld behalven moai ek lilk is. Southworth fynt dat ‘one of the most certain ways to commit moral suicide’ en ferfettet:

    [Cummings] is too much out of the stream of life for his work to have significance. He tends toward preciosity, and the sense of conscious superiority imparted to the reader becomes intolerable. He reveals himself too much concerned with himself rather than with what he might be able to do about those things to which he objects. […] Often he gives the impression of a tortured, neurotic soul, afraid to face reality. He attempts to hide this fear beneath an assumed air of superiority. Because he has run away he has given himself no chance to draw strength from that soil which can alone succour him – his native soil.9

In karaktermoardner, dy Southworth. Mar mûlk wie Postma it mei syn ynformant, gearstaller fan de troch him brûkte boarne, iens en publisearre er syn Cummings-oersetting inkeld om oan te toanen dat it minne poëzy wie. Want de oersetting waard yn It Heitelân ôfprinte nêst in oersetting fan in sonnet – kreas rymjend, ek yn oersetting – fan Edna St. Vincent Millay, en Postma sette boppe beide oersettings: ‘Twa Amerikaense fersen (Ien yn de âlde styl en ien “eksperimenteel)’. It lêste wurd hie tusken dûbelde skrapkes moatten, mar it twadde dûbelde skrapke ûntbrekt – sûnder mis in setflater.

St. Vincent Millay (1892–1950) en Cummings (1894–1962) skeelden mar twa jier. Blykber woe Postma sjen litte hoe ferskillend der dichte waard troch tiid- en generaasjegenoaten. Wierskynlik lei der yn it toanen fan dy tsjinstelling boppedat in wearde-oardiel besletten, nammentlik dat eksperimintele poëzy it ôfleit tsjin poëzy-âlde-styl. Faaks binne de skrapkes om ‘eksperimenteel’ leechlizzend bedoeld, betsjutte se sokssawat as: guon neame it eksperimenteel, mar jo en ik kenne de kwaliteit fan soksoarte poëzy – it is prutswurk.

Wy sille de earste publikaasje fan in Cummings-oersetting yn it Frysk sjen moatte yn it ljocht fan alle reboelje yn Nederlân om de Vijftigers hinne. Dy neamden harsels ‘experimenteel’ en guon wienen lid fan de Experimentele Groep in Holland. Yn 1953 hie de rel yn it Stedelijk Museum Amsterdam plakfûn, doe’t Lucebert ferklaaid as ‘keizer der Vijftigers’ de Poëzieprijs van de stad Amsterdam yn ûntfangst nimme woe, en yn datselde jier gong Bertus Aafjes as in bolle yn ’e reak tsjin de Vijftigers te kear yn Elseviers Weekblad.

Charm is not enough

Yn dat ferbân is it nijsgjirrich te lêzen wat Obe Postma yn De Tsjerne fan – alwer – 1953 skreau yn reaksje op in earder stik fan Anne Wadman oer de poëzy fan de Vijftigers. Under de titel ‘Eksperiminteel’ stelt Postma dat in gedicht as ‘Langzaam’ fan Hans Lodeizen net sûnder sjarme is, mar dat ferskillende ûnbegryplike útdrukkings it wer bedjerre. Dy meitsje dat it gedicht mear wat is ‘foar bern as foar greate minsken’. It ‘logysk ferbân’ mist, ‘en dan is der hwat mear posityfs nedich as in bytsje charme sil der hwat goeds foar it ljocht komme’. Yn stee fan sa’n fers as dat fan Lodeizen kinne jonge Fryske dichters, ornearret Postma, mar better in foarbyld nimme oan bygelyks ‘Regen’ (mei de begjinrigels ‘Schaduwen van wie er gaat / ingedoken over straat’) fan J.H. Leopold, ‘dat miskien ek wol eksperiminteel neamd wurde kin’.10

Dat fan dy ûntarikkende sjarme hie Postma net sels betocht; hy prate Southworth nei, dy’t itselde opmurken hie oer ‘if everything happens that can’t be done’ fan Cummings. En krekt dy iene opmerking en de lêste strofe út ‘if every happens’ wie wat Postma oangeande Cummings út de blomlêzing fan Southworth oerskreau. Uttreksels út dat boek steane yn in bewarre skriftke fan Postma mei it opskrift ‘Literatuer XIX’.11 It befettet wiidweidiger úttreksels oer Dickinson en Frost en ien koarter úttreksel oer Cummings:


    Charming, too, is the title poem of lxl,
    charming in the manner of the lyrics, say, from
    “Annie Get Your Gun”
    [de lêste strofe fan ‘if everything happens that can’t be done’]
    But charm is not enough.12

Wa’t anno 1953 jonge dichters op Leopold wiist om harren by Lodeizen wei te hâlden, sil sacht sein net folle ophawwe mei Cummings, waans útskroeven lyryk fier oan ‘logysk ferbân’ foarbygiet. ‘In bytsje charme’ is dan ‘not enough’. Postma hat sjen litte wollen dat Cummings it alhiel ôfleit tsjin St. Vincent Millay, dat ‘eksperiminteel’ swier ûnderdocht foar ‘âlde styl’. Mar omdoch, it tij wie net te kearen: in pear moanne foardat Postma Cummings te kyk sette yn It Heitelân, hienen studinten yn Amsterdam al it eksperimintele, Frysk-literêre tydskrift Quatrebras oprjochte.

Noaten

  1. It Heitelân 32, nû. 12 (desimber 1954), s. 225.
  2. Obe Postma, Samle fersen, ynl. D.A. Tamminga, ed. Tineke J. Steenmeijer-Wielenga, Baarn/Ljouwert 1978, s. 364; Obe Postma, Samle fersen, ynl. Philippus Breuker, ed. Tineke Steenmeijer-Wielenga, Ljouwert 2005, s. 497.
  3. Tineke Steenmeijer-Wielenga & Geart van der Meer, In libben dat bloeide nei syn aard, Ljouwert 2017, s. 329–388.
  4. Sjoch bygelyks Albertina Soepboer, ‘These are the Signs to Nature’s Inns – Dit wapen draecht it weardshûs fan Natûr. Obe Postma as oersetter fan Emily Dickinson’, Trotwaer 29, spesjaalnûmer ’t Hat west, it is. De aktualiteit fan Obe Postma (oktober 1997), s. 84–89.
  5. Ph.H. Breuker, Obe Postma als auteur van het sublieme. Rede, in verkorte vorm uitgesproken […] op 31 mei 1996, Ljouwert/Leeuwarden 1996, s. 18–19; Philippus Breuker, Dreaun fan ierde’ dream. Libben en wurk fan Obe Postma, Ljouwert 2018, s. 254.
  6. Oare Cummings-oersettings yn it Frysk: ‘Mei dut drokke munster…’, oersetting troch Haring Tjittes Piebenga, De Tsjerne 22, nû. 3 (maart 1967), s. 104, en (oant no ta) santjin oersettings troch mysels op www.konsenylje.nl, sûnt febrewaarje 2014.
  7. Breuker 2018, s. 104, 140.
  8. Samle fersen 2005, s. 564.
  9. James G. Southworth, Some modern American poets, Oxford 1950, s. 138.
  10. Obe Postma, ‘Eksperiminteel’, De Tsjerne 8, nû. 9 (septimber 1953), s. 284–285. Mei tank oan Philippus Breuker, dy’t my op dizze tekst wiisde.
  11. Tresoar, tagong 200-03, ynv.nû. 70, s. [38]–[44].
  12. Southworth lêst de sifers 1 yn de titel fan de bondel 1×1 as letters l en leit dus blykber gjin ferbân tusken dy titel en it ‘one times one’ yn de sitearre strofe. Postma folget him dêryn. Annie Get Your Gun wie in populêre musical út 1946, dy’t yn 1950 ferfilme waard.

Posted in Artikels | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Obe Postma en E.E. Cummings

Emily Dickinson, 348

 
Ik malkje mar gjin - byltnis -
Wie leaver Har dy’t yn
Syn kleare ûnbesteanberens
In kostlik - toevjen - fynt -
Benijd hoe’t fingers fiele dy’t
Mei frjemd - ûnierdsk - gejacht -
Sok swiet tramtearjen wekje -
Sa’n Wanhoop - fol fan pracht -

Ik praat mar net, as Bugels -
Wie leaver Har dy’t sacht
Omheech fierd wurdt nei Solders -
En dan nei bûten, licht -
Troch Buorskippen fan Eter -
Ik opblaasd ta Ballon
Troch mar in koperen Lippe -
De pier nei myn Ponton -

Ek bin Ik mar gjin Dichter -
Hie alsaleaf - it Ear -
Bekoard - ûnmachtich - en foldien -
It Foech en adorear
In foarrjocht sa ûntsachlik -
Wat Jefte oft Ik krij,
Ferstie ’k de Keunst en tref mysels
Mei Skichten - Melodij!

 

I would not paint - a picture -
I’d rather be the One
It’s bright impossibility
To dwell - delicious - on -
And wonder how the fingers feel
Whose rare - celestial - stir -
Evokes so sweet a torment -
Such sumptuous - Despair -

I would not talk, like Cornets -
I’d rather be the One
Raised softly to the Ceilings -
And out, and easy on -
Through Villages of Ether -
Myself endued Balloon
By but a lip of Metal -
The pier to my Pontoon -

Nor would I be a Poet -
It’s finer - Own the Ear -
Enamored - impotent - content -
The License to revere,
A privilege so awful
What would the Dower be,
Had I the Art to stun myself
With Bolts - of Melody!

 

F348 (J505). Ofbyldings: Amherst College Library, Emily Dickinson Collection, 85.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 348

Obe Postma-middei

Posted in Berjochten | Tagged , , , , , | Comments Off on Obe Postma-middei

Emily Dickinson, 750

 
Earst smachte wy - Natuer stelt Wet -
En letter - as wy stjerre -
Dan smeke wy wat Wetter ôf -
Fan fingers dy’t passeare -

It tsjut op delikater need -
Skoan komt dêroan temjitte
Dat Grutte Wetter yn it West -
Unstjerlikheid is ’t hjitten -

 

We thirst at first - ’tis Nature’s Act -
And later - when we die -
A little Water supplicate -
Of fingers going by -

It intimates the finer want -
Whose adequate supply
Is that Great Water in the West -
Termed Immortality -

 

F750 (J726). Ofbylding: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA.

Posted in Emily Dickinson | Tagged | Comments Off on Emily Dickinson, 750

Robert Frost, Net mear brûkt begraafplak

 
Net mear brûkt begraafplak

Hjir komme libbenen noch gear,
Benijd wat tekst de sarken ha;
Wa’t libbet, wol hjir bêst nei ta,
Mar deaden lûkt dit plak net mear.

De rigels sprekke, sizze froed:
‘Dy’t libben komme, geandefoet
Te sarkelêzen, even, hjoed,
Dy komme moarn wer – dea, foargoed.’

Al rymje sy oer dea sa wis,
De stiennen merke dochs wat mist:
Gjin minske dy’t hjir dea noch komt.
Wêr skrillet men dan foar werom?

Wurdt no de sarken snoad ferklearre:
Net ien ferstoar foar syn plezier,
Dat men hold op, foargoed, mei stjerren –
Grif hâlde sy dy bluf foar wier.

 

In a Disused Graveyard

The living come with grassy tread
To read the gravestones on the hill;
The graveyard draws the living still,
But never any more the dead.

The verses in it say and say:
“The ones who living come today
To read the stones and go away
Tomorrow dead will come to stay.”

So sure of death the marbles rhyme,
Yet can’t help marking all the time
How no one dead will seem to come.
What is it men are shrinking from?

It would be easy to be clever
And tell the stones: Men hate to die
And have stopped dying now forever.
I think they would believe the lie.

 

Ut New Hampshire, 1923

Posted in Robert Frost | Tagged | Comments Off on Robert Frost, Net mear brûkt begraafplak