Georg Trakl, Kaspar Hauser-liet

 
Kaspar Hauser-liet
Foar Bessie Loos

Hy hold wier fan de sinne, dy’t poarper de heuvel delkaam,
Fan de paden yn it wâld, de sjongende swarte fûgel
En de freugde fan it grien.

Ynfieren wie syn wenjen yn it skaad fan de beam
En suver syn antlit.
God spriek in teare flam ta syn hert:
O minske!

Stil fûn syn stap de stêd yn de jûn;
De donkere klacht fan syn mûle:
Ik wol in ruter wurde.

Him folge lykwols strúk en bist,
Hûs en skimertún fan wite lju
En syn moardner socht nei him.

Maitiid en simmer en skoander de hjerst
Fan de rjochtfeardige, syn dimmene stap
By de donkere keamers fan dreamenden del.
Nachts bleau er mei syn stjer allinne;

Seach dat der snie foel yn keal tûkwurk
En yn de skimerige gong it skaad fan de moardner.

De ûnberne syn holle sonk sulver del.

 

Kaspar Hauser Lied
Für Bessie Loos

Er wahrlich liebte die Sonne, die purpurn den Hügel hinabstieg,
Die Wege des Walds, den singenden Schwarzvogel
Und die Freude des Grüns.

Ernsthaft war sein Wohnen im Schatten des Baums
Und rein sein Antlitz.
Gott sprach eine sanfte Flamme zu seinem Herzen:
O Mensch!

Stille fand sein Schritt die Stadt am Abend;
Die dunkle Klage seines Munds:
Ich will ein Reiter werden.

Ihm aber folgte Busch und Tier,
Haus und Dämmergarten weißer Menschen
Und sein Mörder suchte nach ihm.

Frühling und Sommer und schön der Herbst
Des Gerechten, sein leiser Schritt
An den dunklen Zimmern Träumender hin.
Nachts blieb er mit seinem Stern allein;

Sah, daß Schnee fiel in kahles Gezweig
Und im dämmernden Hausflur den Schatten des Mörders.

Silbern sank des Ungebornen Haupt hin.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915. Ofbylding: Kaspar Hauser (1812?–1833) troch Johann Georg Laminit.

Posted in Georg Trakl | Tagged , , | Comments Off on Georg Trakl, Kaspar Hauser-liet

Georg Trakl, Simmerferrin

 
Simmerferrin

De griene simmer is sa stil
Wurden, dyn kristallen antlit.
Oan de jûnsfiver stoaren de blommen,
Fan in klyster in kjelle rop.

Ferlerne hoop fan ’t libben. Jit makket
Ta de reis de swel him ree yn it hûs
En de sinne sakket wei by de heuvel;
Jit winkt ta de stjerrereis de nacht.

Stilte fan ’e doarpen; rûnom klinke
De ferlitten wâlden. Hert,
Bûch dy no leavjender
Oer de fredige sliepster.

De griene simmer is sa stil
Wurden en de stap fan de frjemdling
Klinkt troch de sulveren nacht.
Dat in blau wylddier syn paad betinke mei,

It wollûd fan syn geastlike jierren!

 

Sommersneige

Der grüne Sommer ist so leise
Geworden, dein kristallenes Antlitz.
Am Abendweiher starben die Blumen,
Ein erschrockener Amselruf.

Vergebliche Hoffnung des Lebens. Schon rüstet
Zur Reise sich die Schwalbe im Haus
Und die Sonne versinkt am Hügel;
Schon winkt zur Sternenreise die Nacht.

Stille der Dörfer; es tönen rings
Die verlassenen Wälder. Herz,
Neige dich nun liebender
Über die ruhige Schläferin.

Der grüne Sommer ist so leise
Geworden und es läutet der Schritt
Des Fremdlings durch die silberne Nacht.
Gedächte ein blaues Wild seines Pfads,

Des Wohllauts seiner geistlichen Jahre!

 

Ut Sebastian im Traum, 1915. YouTube: Wilhelm Killmayer, Sommersneige, 1993, útfierd troch Markus Schäfer (tenor) en en Siegfried Mauser (piano).

Posted in Georg Trakl | Tagged , , , | Comments Off on Georg Trakl, Simmerferrin

Georg Trakl, De sinne

 
De sinne

Deistich komt de giele sinne oer de heuvels.
Moai is it wâld, it donkere bist,
De minske; jager of herder.

Readich yn de griene fiver stiicht de fisk.
Under de rûne himel
Fart de fisker súntsjes yn de blauwe boat.

Stadich ripet de drúf, it nôt.
As stil de dei him nei de kime bûcht,
Is wat goeds en tsjoeds taret.

As it nacht wurdt,
Slacht de swalker sêft de swiere lidden op;
Sinne út tsjustere kleau brekt.

 

Die Sonne

Täglich kommt die gelbe Sonne über den Hügel.
Schön ist der Wald, das dunkle Tier,
Der Mensch; Jäger oder Hirt.

Rötlich steigt im grünen Weiher der Fisch.
Unter dem runden Himmel
Fährt der Fischer leise im blauen Kahn.

Langsam reift die Traube, das Korn.
Wenn sich stille der Tag neigt,
Ist ein Gutes und Böses bereitet.

Wenn es Nacht wird,
Hebt der Wanderer leise die schweren Lider;
Sonne aus finsterer Schlucht bricht.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, De sinne

Georg Trakl, Nachtliet

 
Nachtliet

De roerleaze syn amme. In diergesicht
Bestjurre troch blauwens, it hillige dêrfan.
Geweldich is it swijen yn de stien;

It masker fan in nachtlike fûgel. Sêfte trijeklank
Klinkt yn immen wei. Ely! Dyn antlit
Bûcht him sprakeleas oer blauwige wetters.

O!, jimme stille spegels fan wierheid.
Op de iensume syn elpenbienen sliep
Ferskynt de ôfglâns fan fallen ingels.

 

Nachtlied

Des Unbewegten Odem. Ein Tiergesicht
Erstarrt vor Bläue, ihrer Heiligkeit.
Gewaltig ist das Schweigen im Stein;

Die Maske eines nächtlichen Vogels. Sanfter Dreiklang
Verklingt in einem. Elai! dein Antlitz
Beugt sich sprachlos über bläuliche Wasser.

O! ihr stillen Spiegel der Wahrheit.
An des Einsamen elfenbeinerner Schläfe
Erscheint der Abglanz gefallener Engel.

 

Ut Gedichte, 1913

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Nachtliet

Van Beijma syn biedwurd ‘Het is meij ziszen næt to dwaên’


 
‘Net lulle mar poetse’ is hjoeddedei tink populêrder, mar it âlde sprekwurd ‘It is mei sizzen net te dwaan’ is ek noch altyd yn swang. It earste skriftlike fynplak fan it sprekwurd datearret al fan 1635. En der binne noch oare fynplakken yn it sparsume skreaune Midfrysk – mear sels as der oant no ta ynventarisearre wienen.

Yn 1999 skonk de klassikus en essayist Jan Pieter Guépin trije alba amicorum oan de Universiteit van Amsterdam. It âldste fan de trije freoneboekjes befettet ynskripsjes út de jierren 1774–1776 fan maten en kunde fan Pieter Jacob Guépin út dy syn Leidske studintetiid. Under harren wie de him letter tige oppenearjende patriot Coert Lambertus van Beijma (1753–1820). Syn bydrage is hast hielendal yn it Latyn: de opdracht ‘Dum mihi concedas socialis munus amoris fidus et inmotus semper amicus ero’, de deitekening ‘Lugd[uni] Bat[avorum] die 21 Junii 1775’ en de tafoeging ‘Frisius’ achter syn namme. Syn Fryske identiteit ûnderstreket er lykwols mei in Frysktalich biedwurd: ‘Het is meij ziszen næt to dwaên’.

Sa’n biedwurd, it symbolum, wie in fêst ûnderdiel fan in albumynskripsje. Coert Lambertus van Beijma brûkte syn Fryske biedwurd faker. De Foarriedige katalogus fan de boarnen fan it Midfrysk neamt in fynplak mei de datum 12 oktober 1788 yn it album amicorum fan Hayo Tuinhout (De Haach, Koninklijke Bibliotheek, 74 H 49; útjûn yn Estrik 23, s. 90) en in fynplak yn in brief út desimber 1793 fan Coert Lambertus oan syn broer Eduard Marius van Beijma (Ljouwert, Tresoar, tagong 319, ynv.nû. 276; útjûn yn Estrik 82, s. 421).

Coert Lambertus van Beijma troch Reinier Vinkeles, 1794

Dy beide fynplakken binne minstens 21 oaren oan ta te foegjen, twa út 1775, sechtjin út 1783 en trije út 1798. Op 13 juny 1775 skreau Van Beijma syn biedwurd by syn bydrage oan it album amicorum fan Antonius van der Heim (KB, 133 L 6). Acht dagen letter, op 21 juny 1775, die er itselde yn it boppeneamde album amicorum fan Pieter Jacob Guépin (Allard Pierson, UvA, hs. XXX A 110, 3). Tusken 4 jannewaarje en 2 july 1783 ûndertekene Van Beijma sechtjin brieven oan de patriottelieder Joan Derk van der Capellen tot den Pol mei syn biedwurd. En yn 1798, wylst er finzen siet yn Huis ten Bosch yn De Haach, skreau Van Beijma op respektivelik 6, 18 en 23 april ynskripsjes mei tafoeging fan syn biedwurd yn de alba amicorum fan syn ek yn Huis ten Bosch detinearre meistanners Jacobus Kantelaar (KB, 133 L 24), Johan Albert van der Spijk (KB, 131 H 38) en IJsbrand van Hamelsveld (KB, 74 H 29).

Yn syn bydrage oan it album fan Hayo Tuinhout tsjut Van Beijma op it politike boadskip achter syn biedwurd: it is de ‘Spreuk door Burgemeester A.L. Adius voor twee eeuwen in zijne overwinnende burgervaandels gevoerd, en thands weder in en buiten ons Vaderland bevestigt’. Mei ‘A.L. Adius’ bedoelt er Adie Lambertsz, dy’t as boargemaster fan Ljouwert yn 1580 de Spaansken it Ljouwerter blokhûs ôfnaam: de oanset ta de oergong fan Ljouwert en fan hiel Fryslân nei it Steatske kamp. De patriot Coert Lambertus van Beijma moat him oan Adie Lambertsz besibbe field hawwe.

In skildere portret fan Lambertsz út 1592, mei de tekst fan it biedwurd (útjûn yn Estrik 82, s. 76) en in wiidweidich Latynsk byskrift, wie nammers yn besit fan Coert Lambertus syn heit Julius Matthijs van Beijma. Biedwurd en byskrift wienen lykwols lettere tafoegings en waarden by in restauraasje yn 1930 ferwidere. It portret hinget no yn it Fries Museum.

Literatuer
Foarriedige katalogus fan de boarnen fan it Midfrysk, gearstald troch S. van Dellen, Grins 2008.
Frysk út de 18de ieu, teksten en fragminten, IV: 1780–1800 en net datearre stikken, útjown fan A. Feitsma en R. Bosma, Grins 1961 (= Estrikken, 23).
Frysk fan 1550 oant 1801. Oanfollingen, útjûn fan Philippus Breuker, Grins / Kil / Ljouwert 2008 (= Estrikken, 82).
– W.W. van der Meulen, ‘Brieven van C.L. van Beijma aan J.D. van der Capellen tot den Pol’, Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap 15 (1894), s. 257–389.
– Kees Thomassen, ‘Vriendschap in detentie. De alba amicorum gebruikt op het Huis ten Bosch in 1798’, yn idem (red.), Alba amicorum. Vijf eeuwen vriendschap op papier gezet: het album amicorum en het poëziealbum in de Nederlanden, ’s-Gravenhage 1990, s. 151–160.
– Joris Oddens, ‘Martelaars van Staat. Bataafs stoïcisme en de politieke gevangenschap op Huis ten Bosch in 1798’, De Negentiende Eeuw 38 (2014), s. 294–314.
– Hugo Kingmans, ‘Eerbewijs voor een Leeuwarder burgemeester’, Leeuwarder Courant, 24 july 1987.

Posted in Fynsten | Tagged , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Van Beijma syn biedwurd ‘Het is meij ziszen næt to dwaên’

E.E. Cummings, ‘myn leave âlde ensafierder’

 
myn leave âlde ensafierder
tante lucy koe yn de tiid fan

de jongste oarloch fertelle
en wat mear wie sy die it ek
wêr’t elkenien no krekt foar

focht,
myn suster

isabel skoep hûnderten
(en
hûnderten)sokken om mar te
swijen oer himden fliefrije earwaarmers

ensafierder moffen ensafierder,ús
mem hope dat

ik fansels heldhaftich ensafierder
sneuvelje soe ús heit waard hieltyd
heas fan te bearen wat in foarrjocht
it wie en och hie er sels mar
kinnen wilens lei

ikke ensafierder nuet
yn de djippe drek en

safierder
(en dreamde,
ensa
        fierder,fan
Dyn laits
eagen knibbels en fan dyn Ensafierder)

 

my sweet old etcetera
aunt lucy during the recent

war could and what
is more did tell you just
what everybody was fighting

for,
my sister

isabel created hundreds
(and
hundreds)of socks not to
mention shirts fleaproof earwarmers

etcetera wristers etcetera,my
mother hoped that

i would die etcetera
bravely of course my father used
to become hoarse talking about how it was
a privilege and if only he
could meanwhile my

self etcetera lay quietly
in the deep mud et

cetera
(dreaming,
et
   cetera,of
Your smile
eyes knees and of your Etcetera)

 

Ut is 5, 1926

Posted in E.E. Cummings | Tagged | Comments Off on E.E. Cummings, ‘myn leave âlde ensafierder’

Elizabeth Bishop, Fers

 
Fers

Sawat sa grut as in âldmodelsk dollarbiljet,
Amerikaansk of Kanadeesk,
meast deselde tinten wyt, griisgrien en stielgriis
– dit skilderijke (in skets foar in grutterenien?)
hat nea yn syn libben jild opbrocht.
Nutteleas en frij hat it santich jier sliten
as in beskieden famyljestik
dat trochjûn waard oan sibben yn de sydline
dy’t der soms nei seagen, of der net nei omseagen.

It moat Nova Scotia wêze; inkeld dêr
sjogge je fan dy houten gevelhuzen
dy’t skildere binne yn dat freeslike brún.
De oare huzen, wat der sichtber fan is, binne wyt.
Ipen, lege heuvels, in smelle tsjerketoer
– dy griisblauwe slanter – of is it dat wol?
Op ’e foargrûn broeklân mei wat lytse kij,
twa pinsielstreken elk, mar ûnmiskenber kij;
twa petiterige wite guozzen yn it blauwe wetter,
rêchlings, foerazjearjend, en in skeane stôk.
Tichterby in swanneblom, wyt en giel,
frissich út de tube kringele.
De loft is fris en kâld; in kâlde, iere maitiid,
helder as griis glês; oardel sintimeter
blauwe loft ûnder stielgrize stoarmwolken.
(Dy wienen de skilder syn spesjaliteit.)
In fûgel – in soarte fan spikkel – fljocht nei lofts.
Of is it in miggepoepke dat op in fûgel liket?

Hearken, ik ken dit plak, ik wit wêr’t it is!
’t Is achter – de namme fan de boer falt my hast yn.
Syn skuorre grinze oan dy finne. Dêr stiet er,
titaanwyt, ien likje. De suggestje fan in toer,
fezeltsjes pinsielhier, amper sichtber,
dat moat de presbyteriaanske tsjerke wêze.
En is dat faaks it hûs fan juffer Gillespie?
Dy spesifike guozzen en kij
binne fansels fan foar myn tiid.

In skets makke yn in oerke, ‘yn ien sike’,
ea út in koffer helle en oerhandige.
Is dit wat foar dy? Ik sil wol nea
plak hawwe en hingje dizze dingen wer op.
Dyn omke George, nee, mynt, myn omke George,
hy is dus dyn âldomke, liet se allegearre by mem
doe’t er weromgong nei Ingelân.
Hy wie hiel ferneamd, moast witte, in RA-lid...

Ik haw him nea kend. Blykber koenen wy beide
dit plak, dit letterlik lytse binnenwetter,
seagen wy, mei jierren tusken ús, der langernôch nei
om it te ûnthâlden. Nuver. En ’t is nóch dierber,
of alteast de neitins deroan (it is grif flink feroare).
Syn en myn eachweid foelen gear – ‘eachweid’ is
te swier oanset – ús blikken, twa blikken:
keunst ‘nei it libben’ en it libben sels,
libben en de neitins deroan sa gearparst
dat sy yn elkoar oergongen binne. Wat is wat?
Libben en de neitins deroan fêstlein,
dimd, op in stik bristolkarton,
dimd, mar hoe libben, hoe oandwaanlik
yn detail – it bytsje dat wy fergees krije,
ús bytsje ierdsk kredyt. Net in soad.
Sawat sa grut as ús tahâld
tegearre mei harres: de kôgjende kij,
de swanneblom, kroes en triljend, it wetter
dat stean bleau nei in maitiidsfloed,
de noch te roaien ipen, de guozzen.

 

Poem

About the size of an old-style dollar bill,
American or Canadian,
mostly the same whites, gray greens, and steel grays
—this little painting (a sketch for a larger one?)
has never earned any money in its life.
Useless and free, it has spent seventy years
as a minor family relic
handed along collaterally to owners
who looked at it sometimes, or didn’t bother to.

It must be Nova Scotia; only there
does one see gabled wooden houses
painted that awful shade of brown.
The other houses, the bits that show, are white.
Elm trees, low hills, a thin church steeple
—that gray-blue wisp—or is it? In the foreground
a water meadow with some tiny cows,
two brushstrokes each, but confidently cows;
two minuscule white geese in the blue water,
back-to-back, feeding, and a slanting stick.
Up closer, a wild iris, white and yellow,
fresh-squiggled from the tube.
The air is fresh and cold; cold early spring
clear as gray glass; a half inch of blue sky
below the steel-gray storm clouds.
(They were the artist’s specialty.)
A specklike bird is flying to the left.
Or is it a flyspeck looking like a bird?

Heavens, I recognize the place, I know it!
It’s behind—I can almost remember the farmer’s name.
His barn backed on that meadow. There it is,
titanium white, one dab. The hint of steeple,
filaments of brush-hairs, barely there,
must be the Presbyterian church.
Would that be Miss Gillespie’s house?
Those particular geese and cows
are naturally before my time.

A sketch done in an hour, “in one breath,”
once taken from a trunk and handed over.
Would you like this? I’ll probably never
have room to hang these things again.
Your Uncle George, no, mine, my Uncle George,
he’d be your great-uncle, left them all with Mother
when he went back to England.
You know, he was quite famous, an R.A. . . .

I never knew him. We both knew this place,
apparently, this literal small backwater,
looked at it long enough to memorize it,
our years apart. How strange. And it’s still loved,
or its memory is (it must have changed a lot).
Our visions coincided—“visions” is
too serious a word—our looks, two looks:
art “copying from life” and life itself,
life and the memory of it so compressed
they’ve turned into each other. Which is which?
Life and the memory of it cramped,
dim, on a piece of Bristol board,
dim, but how live, how touching in detail
—the little that we get for free,
the little of our earthly trust. Not much.
About the size of our abidance
along with theirs: the munching cows,
the iris, crisp and shivering, the water
still standing from spring freshets,
the yet-to-be-dismantled elms, the geese.

 

Ut Geography III, 1976. Mei ‘an R.A.’ wurdt in lid fan de Royal Academy of Arts bedoeld, in eksklusive keunstnersferiening yn Londen. Leden meie de letters RA achter harren namme sette.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, Fers

E.E. Cummings, ‘earne dêr’t ik nea omreizge haw,blierkjend foarby’

 
earne dêr’t ik nea omreizge haw,blierkjend foarby
elk wjerfarren,hawwe dyn eagen harren stilte:
dyn fragylst gebeart sitte dingen yn dy’t my omslute
of sa tichteby binne dat ik se net oanreitsje kin

dyn minymste blik ûntslút my mei gemak
al haw ik mysels as fingers sletten,do iepenest
my hieltyd blomblêd foar blomblêd as Maitiid
(mei handich,heimich oanreitsjen)har earste roas

of as it dyn winsk is en slút my,dan geane
ik en myn libben o sa moai ticht,ynienen,
lykas wannear’t it hert fan dy blom betinkt
hoe’t oeral snie behoedsum delkomt;

neat fan wat wy sa al yn dizze wrâld fernimme
komt de krêft fan dyn yntinse fragilens benei:
har weefsel twingt my mei de kleur fan syn kriten
en jout mei elke sike de dea en ivich wer

(slute en iepenje,wat oan dy docht it him?
ik wit it net,mar dit giet earne yn my del:
djipper as alle roazen is fan dyn eagen de stim)
nimmen,sels de rein net,hat hannen sa smel

 

somewhere i have never travelled,gladly beyond
any experience,your eyes have their silence:
in your most frail gesture are things which enclose me,
or which i cannot touch because they are too near

your slightest look easily will unclose me
though i have closed myself as fingers,
you open always petal by petal myself as Spring opens
(touching skilfully,mysteriously)her first rose

or if your wish be to close me,i and
my life will shut very beautifully,suddenly,
as when the heart of this flower imagines
the snow carefully everywhere descending;

nothing which we are to perceive in this world equals
the power of your intense fragility:whose texture
compels me with the colour of its countries,
rendering death and forever with each breathing

(i do not know what it is about you that closes
and opens;only something in me understands
the voice of your eyes is deeper than all roses)
nobody,not even the rain,has such small hands

 

Ut W [ViVa], 1931. YouTube: ‘somewhere i have never travelled,gladly beyond’ foardroegen troch Catricia Hiebert, Poetry in Voice / les voix de la poésie, Kanada, 2019.


 

Posted in E.E. Cummings | Tagged , | Comments Off on E.E. Cummings, ‘earne dêr’t ik nea omreizge haw,blierkjend foarby’

Poste restante XXX

‘Groete uit Hindeloopen.’ (m.), ±1903–1905. Draaikaart, ljocht-, heech- en blyndruk, 140×90 mm. Utjûn troch Sierd Veltheer, Hylpen, nû. 114. Poststimpels Hylpen 11-08-1905 en Boalsert 11-08-1905. Ferstjoerd oan Trijntje Keikes, Boalsert.

It skrikbyld fan Fryslân as ien grut Landal GreenParks dêr’t it algeduerigen Sneekweek is, wie om 1900 hinne noch fier fuort. Mar ek doe waard der yn Fryslân al goed fertsjinne oan rekreaasje en toerisme, benammen op de Waadeilannen en yn pittoreske Suderseestedsjes as Harns, Makkum en Hylpen. Dy ûntjoegen harren ta beskieden baaiplakken mei badpaviljoens en toeriste-akkommodaasjes.

Doe’t de hegere stannen niget krigen oan folkloare, waard Hylpen boppedat populêr fanwegen de typearjende wenkultuer mei Hylper skilderwurk en de nuveraardige klaaiïng fan benammen de froulike ynwenners. Hylper keamers – gjin autentike, mar idealisearjende rekonstruksjes – reizgen sûnt 1876 fan tentoanstelling nei tentoanstelling, oant Parys en Berlyn ta; ien fan de earsten is noch altyd te sjen yn it Fries Museum. Ek yn Hylpen sels waarden Hylper keamers neiboud foar beteljend publyk, gauris mei oanklaaide poppen deryn of mei lju dy’t der yn ‘echte’ Hylper klaaiïng yn posearren.

In Hylper dy’t sa oan de kost kaam, wie Otte van Elselo (1836–1915), bakker en loazjeminthâlder, dy’t by syn bakkerij in ‘Hindelooper Kamer’ ynrjochte hie en ansichtkaarten útjoech mei himsels derop, allinne of mei syn húshâlding, yn Hylper dracht. Mar hy wie net de iennichste; sa libbe ek Sierd Veltheer (1872–1953) foar in part fan it toerisme. Sierd, dochter fan de skipper Wiebe Veltheer en Tjitske Bakker, dreau yn Hylpen oan de Nijstêd oftewol (yn it Hylpers) de Nyste in winkel yn manufaktueren en hie dêr boppedat in molksalon mei in ‘HINDELOOPER KAMERTJE MET LEVENSGROOTTE BEELDEN’ (sa’t in hingelboerd oan de gevel oanjoech), dat foar tsien sinten te besichtigjen wie. Ek ferkocht sy ‘badbenoodigdheden’, sûvenirs en ansichtkaarten.

Guon fan dy ansichtkaarten joech Sierd Veltheer sels út, en de moaiste binne lúkse draaikaarten mei jugendstil-motiven. In draaikaart bestiet út in skiif dy’t mei in splispintsje tusken twa op inoar plakte stikjes karton set is. Ut it foarste is in finsterke stanst. Troch oan de skiif te draaien komt der hieltyd in oar plaatsje foar it finsterke. De trije ferskillende draaikaarten fan Sierd dy’t ik ken (twa yn de eigen kolleksje en ien yn Tresoar, T222) hawwe nei de moade fan de tiid blommen yn rôze en lila, eventueel mei griene stâlen deropta, en mei ornamintyk yn goud- en blyndruk. Opfallend binne de oranje linten mei strikjes om de finsterkes hinne. De plaatsjes op de draaiskiif binne alle trije kearen deselde fjouwer: se toane de Hylper haven, de seeslûs, de feart Houwswyk en de toer fan de Westertsjerke.

Der wienen mear Fryske ûndernimmers dy’t soksoarte kaarten bestelden. Yn totaal binne my seis ‘Fryske’ draaikaarten út de searje bekend. Theodorus Wiebren van Hettema yn Boalsert brocht der twa út, ien mei akelei-achtige blomkes (eigen kolleksje) en ien mei klimopranken (Tresoar, F118), beide mei plaatsjes fan it stedhûs, de Ljouwerterfeart, de Lytse Dylakker en de Jongemastrjitte. En Frans Willem Wielinga alias Wielenga yn Snits brocht der ien út mei blauwe blommen (Tresoar, AH302), mei plaatsjes fan de Wetterpoarte, de Stasjonsstrjitte, it Sint Antoniussikehûs en de Looxmagrêft. Wa’t de produsint wie blykt nearne út, mar dy siet grif yn Dútslân. Sjoen de poststimpels op de ferstjoerde kaarten sille de ‘Fryske’ útfierings makke wêze tusken 1903 en 1905.

De ûntfangster fan de ansicht boppe-oan dit blog wie Trijntje Keikes, dy’t harsels letter Tine neamde. De ûnbekende ôfstjoerder (m/f) hat dy ropnamme – of har eigen namme – subtyl ferwurke op de draaiskiif: elk fan de fjouwer fearntsjes hat yn it hoekpuntsje yn lyts skrift ien fan de letters fan de namme ‘Tine’. Trijntje Keikes waard berne yn Frjentsjer yn 1882 as dochter fan de ûnderwizer Jacob Keikes en Gatske Giliams. Noch datselde jier waard har heit beneamd ta skoalhaad yn Saaksum, yn it Grinslânske Westerkertier, en twa jier letter struts de húshâlding del oan it Skilwyk yn Boalsert, dêr’t heit Jacob haad waard fan skoalle nûmer 1. Tryntsje troude yn 1926 mei Willem Eleveld (1886–1954), bouboer yn Wildervank. Sy ferstoar yn 1954, njoggen moanne nei Willem, yn Gasselternijveen.

Froulju yn Hylper dracht. Ansicht út 1911, útjûn troch Sierd Veltheer. Sy is de twadde frou fan rjochts.

Koart nei de Twadde Wrâldoarloch hie Tryntsje har yn it publike debat bejûn mei in ynstjoerd brief yn de Leeuwarder Courant fan 4 maart 1947. Har brief wie in reaksje op in nijsberjochtsje yn de LC fan 24 febrewaarje mei de kop ‘Hulp aan Duitse kinderen’. De tsjerkerie fan de herfoarme gemeente Ljouwert hie de synoade frege om helpferliening oan Dútske en Eastenrykske bern te organisearjen en de eigen gemeenteleden oproppen tydlik in Dútsk bern op te nimmen. Mar Tryntsje wie lang net oan fermoedsoening mei de Dútsers ta:

Is men zoo spoedig alles vergeten wat de gehate bezetter ons heeft doen lijden? De dood van vele illegale strijders; priesters als prof dr. Titus Brandsma, vonden de marteldood in Duitschland. En dan om nooit te vergeten, het lijden en dooden van zoo vele onschuldige Joden en hun kinderen. Het beste van het Nederlandsche volk heeft zijn leven voor onze vrijheid gegeven en dan nu een Duitsch kind opnemen? Er zijn velen die met mij zullen zeggen: “D a t  n o o i t !”
      Na de oorlog 1914–1918 hebben we ook Duitsche kinderen in Nederland opgenomen en wat is er van terechtgekomen? 25 jaar later hebben ze Nederland uitgemoord en uitgeplunderd. Dat was de dank. Geen Duitscher aanhalen in Nederland.

Twa dagen letter naam de Leeuwarder Courant twa brieven op fan lêzers dy’t harren tsjin de opfetting fan Tryntsje kearden. Wy meie in bern net de misdieden fan syn âlden oanrekkenje en hate is net de wei nei in bettere wrâld, skreau de ien, en de oare ornearre dat wy allegearre sûndich en dus skuldich binne oan de marteldea fan Kristus en dat krekt Titus Brandsma út syn kristlik leauwe wei dy Dútske bern help bean hawwe soe.

Der wienen by de krante mear brieven binnenkommen, fan mei- en tsjinstanners, skreau ‘P.’ – Jan Tjittes Piebenga, doetiids haadredakteur fan de LC – yn it artikel dat hy op 11 maart oan de kwestje wijde. Piebenga fettet de arguminten fan beide kampen gear: oan de iene kant is der de hurde wierheid dat der yn Nederlân sels noch safolle bern ûnderfuorre binne en brek lije wylst der oeral krapte is; oan de oare kant moatte Dútske bern net boetsje hoege foar de misdieden fan âlden of folksgenoaten, en inkeld neisteleafde bringt ús fierder. ‘Moeten w i j nog iets aan deze zo getrouw mogelijk weergegeven meningen toe- of afdoen?’, skriuwt Piebenga. Nee. Mar Piebenga docht it al. Hy sketst nei syn retoaryske fraach in sfearbyld fan it swier teheistere Dútslân, wiist op helpaksjes yn katolik fermidden en oare lannen, en einiget dan sa:

Wij begeerden slechts één ding: dat al degenen, die deze hulpverlening zo fel afwijzen, een rondreis door het Duitse ruïnen-rijk zouden kunnen maken. Als zij de Duitse kinderen daar met eigen ogen in hun ellende zagen, zouden zij geen woorden meer hebben: zij zouden dadelijk gaan proberen er een mee naar huis te nemen.

Amen. En dochs wringt der wat. De haadredakteur dy’t himsels ta morele liedsman makket en syn lêzers, foarbygeand oan wat of wa’t harren yn de oarloch faaks ûntnommen is en foar wa’t sy al te soargjen hawwe, ferget op fersoenlikens en ûntferming. De haadredakteur dy’t boppedat yn deselde snuorje mei dy oare slachtoffers fan de oarloch, de Joaden en harren bern dy’t de Shoah oerlibbe hawwe, minder moederaasje liket te hawwen as mei de Dútske bern. Syn haadredaksjonele artikel yn de LC fan 26 febrewaarje 1947 ûnder de titel ‘Zelfkwelling ten dode’ neamt ommers net it stribjen om oan it ivige antysemitisme te ûntkommen mar ‘de haat tegen het eigen volk’ as oarsprong fan guon opinys en ambysjes yn Joadske rûnten dy’t him, Piebenga, net noasken. Yn stee fan oan ‘zelfkwelling – een vorm van blinde eigengerechtigheid’ te dwaan soenen Joaden neffens him wat mear ‘critische zelfbeproeving’ betrachtsje moatte.

It is in artikel dat troch syn generalisaasjes, stigmatisearring en paternalisme ûnnoflik oandocht. It ûngemak ûntstiet net pas yn de ôfstân tusken doe en no, mar waard yn 1947 ek al field, ûnder oare troch Froukje Kalma-Koops. Sy set har beswieren helder útinoar yn in ynstjoerd brief yn deselde LC as wêryn’t Piebenga tsjinstanners fan boargerhelp oan Dútske bern ymplisyt hurdhertigens ferwyt.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXX

Nina Hagen, Natoertrien

 
Natoertrien

Iepen finster, firtuoas
Swinkt in protterwolk, gekwetter
Wyn blaast, my befriest de noas
Hark, in útlaatpiip, geknetter

Read mei goud, hoe kin it sûnder
No’t de sinne, ach, ferdwynt
Sjoch ik nei de strjitte ûnder
Heucht my in bekende, mynt

Subyt wurdt it my swier om ’t hert
By ’t sjen fan mar sa’n fûgelkloft
En wjukt myn blik omheech, dan smert
De siele my, sa moai de loft

Natoer by jûntiid, stille stêd
In kniesde siel, der floeie triennen
Dat alles makket ien sa mêd
En ik gean domwei troch mei grinen
 
 


YouTube: Nina Hagen Band, Naturträne, Rockpalast, Dortmund, 9 desimber 1978.

 
Naturträne

Off’nes Fenster präsentiert
Spatzenwolken himmelflattern
Wind bläst, meine Nase friert
Und paar Auspuffrohre knattern

Ach, da geht die Sonne unter
Rot, mit Gold, so muss das sein
Seh ich auf die Strasse runter
Fällt mir mein Bekannter ein

Prompt wird mir’s jetzt schwer ums Herz
Ich brauch’ nur Vögel flattern sehen
Und fliegt mein Blick dann himmelwärts
Tut auch die Seele weh, wie schön

Natur am Abend, stille Stadt
Verknackste Seele, Tränen rennen
Das alles macht einen mächtig matt
Und ich tu’ einfach weiterflennen
 

Posted in Mear | Tagged | Comments Off on Nina Hagen, Natoertrien