It poesyalbum fan Grytsje Rekker

Lykas dat fan Aaltsje Stienstra wie it poesyalbum fan Grytsje Rekker fan in famke dat gjin neiteam krije soe. De albums fan Aaltsje en Grytsje bleaunen nei harren ferstjerren net yn ’e famylje, mar rekken op ’e drift. Hoe maklik fertoarkje sokke ferweesde boekjes... Wa ûntfermet him deroer? Tsja, lit my dat dan mar dwaan.

Grietje Rekker waard berne yn Aldwâld op 19 septimber 1910, as jongste bern fan Feike Rekker (1871–1915) en Baukje Kloostra (1871–1961). Fiif bruorren en ien suster gongen har foar. Grytsje, dy’t neffens in rouadvertinsje ek Kike neamd waard, ferstoar op 19 july 1988, yn in sikehûs yn Nieuwegein. Har wenplak wie lykwols Surhústerfean, dêr’t se ek begroeven waard. Sy wie net troud.

Grytsje har poesyalbum befettet in eigendomsynskripsje, achttjin bydragen datearre of te datearjen yn de jierren 1921–1925 en ien bydrage út 1938. Dy lêste, fan Tjeerdtje Dijkstra, dy’t harsels Tsjeardtsje Dykstra skriuwt, is Frysktalich. It giet om in besteand ferske, fan de Pitersbierrumer ûnderwizer Wynsen Faber, dy’t it yn 1887 publisearre yn it tydskrift Forjit My Net!1 It is – hieltyd mei lytse farianten en sûnder fermelding fan de auteur – ek te finen yn de Franeker Courant fan 21 maart 1924 en de Leeuwarder Courant fan 30 juny 1934 en 25 febrewaarje 1939. De ferzje fan Tsjeardtsje giet sa:

Kuierje blier yn ’e libbenstún om.
Mij dêr de stikel en ploaits dêr de blom.
Hâld for it goede dyn herte stees rom.
Libje mar fleurich, ienfâldich en from!
Strui om dy hinne hwet seine, rounom.
En achtsje it praet fen ’e minsken as skom!

Fan oanwiisber âldere oarsprong binne ek de tekstkes yn de bydrage fan Grytsje har mem Baukje Kloostra. Sy begjint har bydrage mei in fjouwerrigel dy’t ek foarkomt yn, ûnder mear, in bydrage út 1906 oan it poesyalbum fan Bertha Sachs, no yn it Synagogemuseum yn Bourtange.2 Dêrnei skriuwt Baukje earne de earste strofe út oer fan in langer gedicht dat oarspronklik skreaun waard troch William Marten Westerman, dy’t it publisearre yn de Volksalmanak, voor het jaar 1863.3

De bydragen oan it poesyalbum fan Grytsje Rekker binne fan:

1. Baukje Kloostra, sûnder deitekening. Grytsje har mem.

Berne Twizel 21-02-1871, ferstoarn Achtkarspelen 29-06-1961, dochter fan Sjoerd Kloostra (1841–1913) en Trijntje Reitsma (1843–1901), troud Kollumerlân 23-05-1896 mei Feike Rekker (1871–1915).

2. Trijntje Rekker, sûnder deitekening. In suster fan Grytsje. Berne Aldwâld 12-12-1906, ferstoarn 27-03-2001, dochter fan Feike Rekker (1871–1915) en Baukje Kloostra (1871–1961), troud Kollumerlân 27-05-1933 mei Alle Boersma (1906–1973).

3. Berend Rekker, 18-04-1921. In broer fan Grytsje.

Berne Aldwâld 28-12-1903, ferstoarn Ljouwert 25-03-1951, soan fan Feike Rekker (1871–1915) en Baukje Kloostra (1871–1961), troud Dokkum 06-05-1932 mei Wipkje Elgersma (1910–1939).

4. Tjalling Rekker, 17-04-[1921]. In broer fan Grytsje. Berne Aldwâld 17-11-1908, ferstoarn Aldwâld 25-02-1990, soan fan Feike Rekker (1871–1915) en Baukje Kloostra (1871–1961), troud Kollumerlân 10-02-1934 mei Vokeltje Meijer (1911–1986).

5. Antje Sangers, 20-04-1921.

Berne Aldwâld 06-08-1909, ferstoarn 31-03-1993, dochter fan Jan Sangers (1886–1926) en Trijntje Snijder (1884–1976), troud Kollumerlân 23-05-1931 mei Gerben Kazimier (1908–1980).

6. Helena Trap, Westergeast, 24-04-1921. Berne Grins 14-11-1896, ferstoarn Grins 03-02-1965, dochter fan Jurjen Hinderikus Trap (1865–1934) en Geesje Jetses (1869–1963), net troud. Yn 1919–1923 ûnderwizeres yn Westergeast.

7. Aagje van der Meulen, Hústernoard, 24-02-1922.

Berne Oentsjerk 06-03-1906, ferstoarn 19-03-1975, dochter fan Gooitzen van der Meulen (1885–1955) en Jiskje Groothof (1887–1968), troud 1. Kollumerlân 29-11-1930 mei Age Bergsma (1902–1932), troud 2. Kollumerlân 15-05-1943 mei Roel van der Veen (1901–1980).

8. Gerkje van der Meulen, Hústernoard, 24-02-1922. Berne Aldwâld 01-12-1908, ferstoarn 22-01-1991, dochter fan Gooitzen van der Meulen (1885–1955) en Jiskje Groothof (1887–1968), troud Kollumerlân 10-06-1933 mei Sijtze van der Tuin (1905–1983).

9. Jeenke Beerda, 11-04-1922.

Berne Westergeast 12-06-1911, ferstoarn 10-08-1996, dochter fan Evert Beerda (1874–1941) en Sjoukje Leegsma (1886–1974), troud Kollumerlân 25-04-1940 mei Freerk Meijer (1906–1993).

10. Martha de Vries, sûnder deitekening. Berne Westergeast 05-03-1911, ferstoarn 23-08-1997, dochter fan Murk de Vries (1888–1975) en Tetje van der Zwaag (1883–1964), troud Kollumerlân 13-05-1933 mei Sas van der Velde (1908–1983).

11. Trijntje Kloostra, Sint Anne, 02-04-1923. In nicht fan Grytsje. Tryntsje fersinde har even: ‘Pluk rozijnen op aarde’.

Berne Aldwâld 28-01-1901, ferstoarn Sint Anne 05-06-1975, dochter fan Pieter Kloostra (1869–1936) en Klaaske Rekker (1875–1914), troud It Bilt 21-08-1924 mei Willem Boterhoek (1904–1964).

12. Anna van der Veer, Aldwâld, 22 08-1924. Berne Westergeast 18-06-1905, ferstoarn Assen 24-05-1945, dochter fan Harm van der Veer (1878–1971) en Antje de Vries (1882–1938), net troud.

13. Sjoerdtje van der Veer, Aldwâld, 22-08-1924.

Berne Westergeast 31-03-1909, ferstoarn 24-12-1986, dochter fan Harm van der Veer (1878–1971) en Antje de Vries (1882–1938), troud Kollumerlân 15-05-1930 mei Melle de Vries (1909–1986).

14. Hiltje Planting, Aldwâld, 25-12-1925. Berne Aldwâld 09-08-1915, ferstoarn 03-09-1997, dochter fan Dirk Planting (1889–1970) en Grietje van der Veen (1887–1959), troud Kollumerlân 25-05-1939 mei Pieter Visser (1910–1983).

15. ‘Jacoba’, sûnder deitekening.

16. Tjeerdtje Dijkstra, Aldwâld, 09-01-1938.

Berne Aldwâld 24-08-1927, ferstoarn Kollum 02-03-2016, dochter fan Gerrit Dijkstra (1896–1976) en Nieske Fennema (1895–1984), troud mei Rindert de Vries (1923–1982).

17. Wieger Rekker, Aldwâld, 25-04-[1921]. In broer fan Grytsje. Berne Aldwâld 26-06-1898, ferstoarn Noardburgum 11-10-1992, soan fan Feike Rekker (1871–1915) en Baukje Kloostra (1871–1961), troud Kollumerlân 19-05-1923 mei Hiltje Komrij (1899–1991).

18. Anonym, sûnder deitekening.

19. Bontje Planting, Aldwâld, 25-12-1925.

Berne Aldwâld 18-05-1913, ferstoarn Ljouwert 20-11-1993, dochter fan Dirk Planting (1889–1970) en Grietje van der Veen (1887–1959), troud Kollumerlân 16-10-1941 mei Harm Merkus (1912–1990).

Noaten

  1. W. Faber, ‘Yn it Album fen in Jongfaem’, Forjit My Net! 17 (1887), s. 143.
  2. Sjoch Els Boon & Han Lettinck, ‘Een chanoekacadeau dat na een eeuw nog warmte brengt’, JaGDaF. Driemaandelijks Magazine voor Joods Groningen, Drenthe en Friesland 28, nû. 4 (19-12-2015), s. 6–8.
  3. W. Marten Westerman, ‘Hoû moed’, Volksalmanak, voor het jaar 1863, uitgegeven door de maatschappij: Tot Nut van ’t Algemeen, Amsterdam [1862], s. 136–137. De earste strofe is ek te finen yn J.H. van Dale, Zinsontleding. Een leerboek voor onderwijzers en kweekelingen, derde stukje, Schoonhoven 1864, s. 135.

Posted in Fynsten | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on It poesyalbum fan Grytsje Rekker

Elizabeth Bishop, Earste deade yn Nova Scotia

 
Earste deade yn Nova Scotia

Yn de kâlde, kâlde pronkkeamer
bierde myn mem Arthur op
ûnder de gromolito’s: Edward,
prins fan Wales, mei prinsesse
Alexandra, en kening George
mei keninginne Mary.
Op de tafel ûnder harren
stie in opsette iisdûker,
sketten en opset troch Omke
Arthur, Arthur syn heit.

Sûnt Omke Arthur
in kûgel yn him jage hie,
hie er gjin wurd mear sein.
Hy oerlei mei himsels
op syn wite, beferzen mar,
de tafel mei it moarmeren blêd.
Syn boarst, breed en wyt,
wie kâld en aaiber;
syn eagen wienen read glês,
eat om te begearen.

‘Kom mar’, sei mem,
‘Kom en nim ôfskie
fan dyn neefke Arthur.’
Ik waard optild en krige
fan mem ien maaieklokje
om Arthur yn syn hân te dwaan.
Arthur syn kiste wie
in lyts glasearre gebakje,
en fan syn wite, beferzen mar ôf
eage de readeagige fûgel it oer.

Arthur wie o sa lyts.
Hy wie hielendal wyt, as in pop
dy’t noch net beskildere wie.
Kening Winter wie út ein set mei
him op te fervjen, sa’t er altyd die
mei it Eskdoarnblêd (Foar Ivich).
Hy wie krekt begûn mei syn hier,
in pear reade fegen, en doe
hie Kening Winter syn kwaste dellein
en him wyt litten, foar ivich.

De minsume keninklike pearen
wienen waarm yn read en harmelyn,
mei de fuotten goed bewuolle
yn de slepen fan de dames.
Sy nûgen Arthur út, hy mocht
de lytste paazje wurde oan it hôf.
Mar hoe koe Arthur dêr no hinne,
syn skriele klokje yn in knûstke,
mei de eagen sa stiif ticht
en op de dyk in grou pak snie?

 

First Death in Nova Scotia

In the cold, cold parlor
my mother laid out Arthur
beneath the chromographs:
Edward, Prince of Wales,
with Princess Alexandra,
and King George with Queen Mary.
Below them on the table
stood a stuffed loon
shot and stuffed by Uncle
Arthur, Arthur’s father.

Since Uncle Arthur fired
a bullet into him,
he hadn’t said a word.
He kept his own counsel
on his white, frozen lake,
the marble-topped table.
His breast was deep and white,
cold and caressable;
his eyes were red glass,
much to be desired.

“Come,” said my mother,
“Come and say good-bye
to your little cousin Arthur.”
I was lifted up and given
one lily of the valley
to put in Arthur’s hand.
Arthur’s coffin was
a little frosted cake,
and the red-eyed loon eyed it
from his white, frozen lake.

Arthur was very small.
He was all white, like a doll
that hadn’t been painted yet.
Jack Frost had started to paint him
the way he always painted
the Maple Leaf (Forever).
He had just begun on his hair,
a few red strokes, and then
Jack Frost had dropped the brush
and left him white, forever.

The gracious royal couples
were warm in red and ermine;
their feet were well wrapped up
in the ladies’ ermine trains.
They invited Arthur to be
the smallest page at court.
But how could Arthur go,
clutching his tiny lily,
with his eyes shut up so tight
and the roads deep in snow?

 

Ut Questions of Travel, 1965. Nova Scotia is in kustprovinsje yn it easten fan Kanada. Bishop, berne yn 1911, brocht dêr in part fan har bernejierren troch. George V wie yn 1910–1936 kening fan it Feriene Keninkryk en dêrmei ek fan Kanada, dat diel útmakket fan it Britske Mienebest. It blêd fan de maple (eskdoarn, beltsjebeam) is it bekendste symboal fan Kanada. It liet The Maple Leaf For Ever út 1867 jilde lange tiid as it ûnoffisjele Kanadeeske folksliet.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, Earste deade yn Nova Scotia

Wallace Stevens, Fragen binne opmerkings

 
Fragen binne opmerkings

Yn it simmertúch komt de griene sprút wêrom.
De sinne skroeit en skrynt, giet dan hui hui tebek
Op de kimen mids folwoeksen enfantillages.

It slagget har fjoer net it sjen dat har oanskôget
Troch te prippen, antike oannames te dylgjen,
Utsein dat de pakesizzer har sjocht sa’t sy is,

Peter de voyant, dy’t seit: ‘Mem, wat is dat’ –
It ding dat opgiet mei sa’n protte retoryk,
Mar net foar him. Syn fraach is kompleet.

It is de fraach dêr’t hy ta by steat is. It is
De meast fiergeande fan in ekspert aetat. 2.
Nea sil er it reade hynder beride dat sy beskriuwt.

Syn fraach is kompleet want hy befettet
Syn uterste bewearing. It is syn eigen útris,
Syn eigen parade, prosesje, tableau vivant,

Sa fier as neatigens it talit... Hear him.
Hy seit net: ‘Mem, memkeleaf, wa is mem’,
Sa’t âlde manlju dogge, slûgjend, ynfantyl.

 

Questions Are Remarks

In the weed of summer comes the green sprout why.
The sun aches and ails and then returns halloo
Upon the horizon amid adult enfantillages.

Its fire fails to pierce the vision that beholds it,
Fails to destroy the antique acceptances,
Except that the grandson sees it as it is,

Peter the voyant, who says, “Mother, what is that” –
The object that rises with so much rhetoric,
But not for him. His question is complete.

It is the question of what he is capable.
It is the extreme, the expert aetat. 2.
He will never ride the red horse she describes.

His question is complete because it contains
His utmost statement. It is his own array,
His own pageant and procession and display,

As far as nothingness permits . . . Hear him.
He does not say, “Mother, my mother, who are you,”
The way the drowsy, infant, old men do.

 

Ut The Auroras of Autumn, 1950

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, Fragen binne opmerkings

Elizabeth Bishop, Lette atmosfear

 
Lette atmosfear

Ut in midsnachtlike gûcheldersmouwe
      ferspriede de radiosjongers
al harren leafdessankjes
oer de dauwiete gazons.
      En as dat fan in wiersizzer
is harren murchpriemjend rieden wat je leauwe.

Mar op de stjoermêst fan de Marine-
      basis fyn ik better tsjûgen
foar leafde yn simmernachten.
Fiif fiere reade ljochten
      ha dêr harren nêsten; Feniksen
dy’t rêstich brâne, dau kin dat net berinne.

 

Late Air

From a magician’s midnight sleeve
      the radio-singers
distribute all their love-songs
over the dew-wet lawns.
      And like a fortune-teller’s
their marrow-piercing guesses are whatever you believe.

But on the Navy Yard aerial I find
      better witnesses
for love on summer nights.
Five remote red lights
      keep their nests there; Phoenixes
burning quietly, where the dew cannot climb.

 

Ut North & South, 1946

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, Lette atmosfear

Foar famylje, freonen – en it Fryske folk

Twahûndert jier de Lapekoer

Yn 1822, twahûndert jier lyn, ferskynde De lape koer fen Gabe Skroor fan de bruorren Halbertsma. It wie mar in behindich boekje, mei foaral rymstikjes, en in bytsje proaza deropta. Likegoed wurdt it boekje sjoen as in mylpeal yn de ûntjouwing fan it Frysk as literêre taal. Dêr wienen Fryskskriuwers foar nedich, mar fansels ek Frysklêzers, en de Lapekoer soe dat lêste op gong brocht hawwe. Mar wie dat fan ’e miet ôf oan de yntinsje fan de bruorren?

Fjouwer Lapekuorkes, no yn Amsterdam. UB Amsterdam en partikuliere kolleksje.

Tekst en metatekst

Sa op it each stelt de earste printinge fan de Lapekoer net folle foar. It boekje telt mar 36 siden fan noch gjin 13 by 11 sintimeter, yn in ienfâldich omslachje fan brún moarmere papier. It bylket bepaald net. Mar it wie wat nijs, dy Lapekoer. Fansels fanwegen de taal fan it boekje, it Frysk, mar ek fanwegen de toan. Jawis, de ferskes pasten binnen de romantyk dy’t ek yn Nederlân stadichoan opjild die, mar de frivoale ferskes klonken krekt in slachje frijmoediger as wenstich wie en de mankelike ferskes hienen in swarte râne.

Hiel dúdlik komt dat lêste ta utering yn it ferneamde ‘Deagrawers sankje’. Dêryn bemimeret in deagraver dat it lot fan de lju dêr’t er no grêven foar dolt elkien wachtet en ea ek sines wêze sil. Skealik hast stelt er him foar dat de deadsholle dy’t er by it dollen tsjinkomt ienris fan in tsjeppe faam wie. Hy einet net mei in blik op it hegere of in bea ta God, mar ropt syn lodde, syn skeppe, oan:

Eeltsje Halbertsma yn 1821. Stiendruk troch Petrus Halbertsma, in soan fan Joast, nei in tekening troch Douwe de Hoop. Partikuliere kolleksje.

Lodde, lodde in modder!
Jou mij brea in reast;
Jou mij earme bodder
’n Greaf, ien greaf for ’t least.

Ek it fers ‘It libbens ein’, dat it ferfal en de deastriid fan in âld man skilderet, slút folslein yllúsjeleas ôf: ‘De dea is master fenn’e wraad! / De wraad forgiet in wij fersinke. / O! lit uus jimmer derom tinke.’ Beide ferskes binne memento mori’s sûnder moraal.

Nêst dy beide fersen befettet dy earste Lapekoer noch fjouwer oare rymstikjes en in flarde proaza. De tekstkes stean op namme fan Gabe, in boeresoan earne tusken Boalsert en Frjentsjer, dy’t skroar (kleanmakker) wurden wie om’t er in swakke sûnens hie en kreupel wie. Winliken is de Lapekoer in soarte fan manuscript found in a bottle: it hjit dat de tekstkes nei Gabe syn iere dea út de fodkoer fandele binne dy’t er ûnder syn wurkbank stean hie.

Mar Gabe is in fiktive figuer. De eigentlike skriuwer fan de tekstkes wie de Grouster doarpsdokter Eeltsje Halbertsma. Gabe ferhâldt him ta Eeltsje as Piet Paaltjens ta François HaverSchmidt yn syn ferneamde Snikken en grimlachjes (1867). Lykas letter HaverSchmidt hie Eeltsje Halbertsma studint yn Leien west, mar hy hie him dêr ûnmooglik makke (wêrmei is ûnbekend) en de wyk nommen nei Heidelberg. Dêr krige de literêr oanleine Eeltsje in tik mei fan de Dútske Romantyk, dy’t heftiger en rouwer wie as de Nederlânske, wat syn wjerslach krige yn de Lapekoer.

Eeltsje Halbertsma mei dan de skriuwer fan de tekstkes wêze, de auctor intellectualis fan de Lapekoer as gehiel wie syn âldste broer Joast Halbertsma, minnistedûmny yn Dimter, in man mei in tige brede belangstelling, benammen foar skiednis, taal en letterkunde. Joast hie it inisjatyf naam ta de Lapekoer, stalde it gear en foege ‘metatekst’ ta oan Eeltsje syn wurk, plus ‘noch in wurdsje oer Gabe’ by wize fan ôfsluting. Boppedat soarge hy derfoar dat it boekje printe waard – yn syn wenplak Dimter, by de widdo J.H. de Lange en soan – en dat it ûnder de minsken kaam.

Foar famylje en freonen

Titelside fan De lape koer fen Gabe Skroor, Dimter, widdo J.H. de Lange en soan, 1822. Partikuliere kolleksje.

Under de minsken, net ûnder it folk. De twahûndert eksimplaren dy’t fan it boekje printe waarden, wienen net te keap. Joast dielde se út oan famylje en freonen. Dat is alteast it byld dat de bewarre bleaune eksimplaren jouwe. Se binne ornaris foarsjoen fan in opdracht yn it hânskrift fan Joast, sadat wy witte wa’t de befoarrjochten wienen. Eksimplaren fan dy earste Lapekoer befine harren hjoeddedei yn tal fan bibleteken en partikuliere samlingen binnen en benammen bûten Fryslân. Ik behein my ta de fiif eksimplaren dy’t trasearber binne yn Amsterdam: ien yn de bibleteek fan de Vrije Universiteit, twa yn de bibleteek fan de Universiteit van Amsterdam en twa yn priveebesit.

It earstneamde eksimplaar hat in opdracht oan Johannes Eusebius Voet van Campen (1778–1851). De man hie net mear bining mei Fryslân – lit stean it Frysk – as dat er in jiermannich herfoarme predikant west hie yn Boalsert. Dêr wie er in kollega fan Joast, dy’t dûmny yn de stêd fan Gysbert Japix wie foardat er yn 1821 beroppen waard yn Dimter. Beide mannen hienen niget oan taal en hawwe grif faak kontakt mei inoar hân. Doe’t de Lapekoer it ljocht seach, wie Voet van Campen lykwols al wer fiif jier predikant yn de akademystêd Leien.

In Lapekoer mei in (trochskraste) opdracht oan Seerp Brouwer en in opdracht oan Jan Bos. UB Amsterdam, kolleksje S. van der Burg.

De beide eksimplaren fan de UvA wienen ornearre foar Gepke en Seerp Brouwer, bern fan de Ljouwerter minnistepredikant Jan Brouwer. Gepke (1791–1863) wie troch har houlik mei de kommisjonêr Jelle Hingst yn 1817 keapmansfrou yn Amsterdam wurden. Har broer Seerp (1793–1856) wie in jeugdfreon fan Joast. Seerp wie yn 1822 noch genêshear yn Ljouwert, mar waard it jier derop beneamd ta heechlearaar wis- en natuerkunde yn Grins. Letter soe er noch in skoft lid fan de Twadde Keamer wêze. Mar hat Seerp syn Lapekoer yndied krigen? It liket derop dat Joast him fersind hie of betocht hat: de opdracht oan Seerp is trochskrast en, yn Joast syn hânskrift, ferfongen troch ien oan Jan Bos (1757–1831), dy’t lid fan de Boalserter froedskip west hie.

Fan de eksimplaren yn priveebesit hat ien eigendom west fan Pieter Boeles (1795–1875), dûmny yn Penjum, in man mei in protte niget oan it Frysk en letter ek it Grinzers. Pieter wie de heit fan de bekende histoarikus W.B.S. Boeles, dy’t ûnder mear in mânske stúdzje publisearre oer de Frjentsjerter akademy. It oare eksimplaar wie fan Jouke alias Jodocus Heringa (1765–1840), in neef fan Joast en Eeltsje – Jouke wie in soan fan tante Janke Halbertsma – mar boppedat, nei in jiermannich dûmny west te hawwen, fan 1794 ôf heechlearaar teology yn Utert.

Famylje en freonen, jawis, mar tagelyk minsken út de hegere stân, notabelen, om net te sizzen pommeranten: in keapmansfrou, dûmnys, professoaren. Guon mei in oantoanbere ynteresse foar taal en literatuer, mar de measten wenjend bûten Fryslân, op ôfstân fan de Fryske taalmienskip. Wie de Lapekoer makke om dy mienskip oan it lêzen fan de memmetaal te krijen, dan waard dat aksjemiddel alsa net botte adekwaat ynset. Hie Joast it boekje yn dat gefal net better tastjoere kinnen oan de ferskate lêsselskippen yn Fryslân?

Proefballontsje en groeiboek

Kanonfoarming op it skyld fan in Fryske skuoralmenak. Yn top Gysbert Japix, daalk ûnder him Joast en Eeltsje Halbertsma. Frjentsjer, T. Telenga, om 1883 hinne. Partikuliere kolleksje.

Behalven as in weijouwerke wie de Lapekoer ek bedoeld as in op ’e smaakbringerke. Dy yndruk jout alteast Joast as er, jierren letter, yn in brief út 1863 oer de earste Lapekoer skriuwt: ‘Die eerste slag was een driegulden waard. De liefhebbers, die geen exemplaar kregen, schreeuwden er om als magere varkens, en de weg was gebaand voor al de stukjes, die gevolgd zijn.’ It foaropwurdsje yn de Lapekoer sels leit it aksint justjes oars. Dêryn wurdt steld dat de gearstallers de fodkoer fan Gabe noch wolris trochnoaskje sille as sy dêr sels nocht oan krije, en as dat ienris sa fier is, sil der foar in werútjefte betelle wurde moatte!

Dy werútjefte is der kommen, yn in tige útwreide foarm, al ferskynde dy pas sân jier letter, yn 1829. Dy twadde printinge telde al 237 siden, wêryn’t fan de lieten tsien fan muzyk foarsjoen wienen. De tredde printinge (1834) dijde út ta in lytse 500 siden mei grutter blêdspegel, en sa gong dat mar troch. De útwreidingen wienen faak yn proaza. De achtste printinge (1871) waard omdoopt ta Rimen en teltsjes. Under dy nije titel ferskynden oant no ta tolve printingen, de lêste yn 2009.

Sûnder oerdriuwing kin sein wurde dat it boek útgroeid is ta in classic. It is boppedat in ikoan fan de emansipaasje fan it Frysk. De Lapekoer hat de rop dat it de oanset wie ta de renêssânse fan it skreaune Frysk, in opbloei dy’t gauris yn in Frysk-nasjonaal ramt set wurdt. Sa hienen de Halbertsma’s neffens Klaes Dykstra yn syn Lyts hânboek fan de Fryske literatuer mei de Lapekoer ‘it folk’ wer lêzen en sjongen leard en it dêrmei ‘in grûnslach foar nij bewustwêzen’ jûn, wêrnei’t Dykstra de Lapekoer typearret as ‘it nasjonale folksboek dat it no noch altiten is’.

Heiling mei Fryske rymkes fan de Halbertsma’s. Dimter, J. de Lange, om 1829 hinne. Partikuliere kolleksje.

Wat dêr fan wier is, falt bûten it bestek fan dit stik. Mar it kin gjin kwea te wizen op it ferskil tusken de úteinlike Rimen en teltsjes, oploege mei smoute, meast fleurige ferhalen, en dy earste Lapekoer, mei syn toan fan morbide mankelikens. Boppedat sil it net dy sa eksklusyf fersprate earste Lapekoer west hawwe dy’t de lju leard hat om Frysk te lêzen. Ynfloed krige it boek pas fanôf de twadde printinge út 1829, en yn ’e mande mei alle oare Frysktalige belletry en bric-à-brac fan de Halbertsma’s.

Dêr brûkten sy media foar dy’t ek de gewoane man en frou berikten: almenakjes, it fluchskrift De Roeker fan broer Tsjalling, lietbledsjes, nijjiersdichten, weachbriefkes, wiersizzerijkaartsjes en benammen de saneamde heilingen of sintsprinten: goedkeape blêden mei houtfykjes en ûnderskriften, meastentiids op rym, ornearre foar bern. Wylst de Lapekoer lange tiid mar matich ferkocht waard, gongen dy heilingen grif fan de hân. It lêste sil Joast en Eeltsje deugd dien hawwe: wa’t de jeugd hat, hat de takomst.

Ek publisearre yn Fryslân. Historisch Tijdschrift 28, nû. 4 (july/augustus 2022), s. 8–10.

Posted in Artikels | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Foar famylje, freonen – en it Fryske folk

Wallace Stevens, Hieltyd minder minsklik, o woeste geast

 
Hieltyd minder minsklik, o woeste geast

As der in god wêze moat yn hûs, wêze moat,
Dy’t op de trep en yn de keamers dingen seit,

Lit him dan bewege sa’t op de flier it sinneljocht
Of moanneljocht beweecht, swijend, as de skym fan Plato

Of it skelet fan Aristoteles. Lit him syn stjerren
Uthingje oan de muorre. Hy moat stil ferbliuw hâlde.

Hy moat net prate kinne, sletten wêze, sa’t sy binne:
Sa’t ljocht is, nettsjinsteande al syn beweging;

Sa’t kleur is, al hoe tichteby ús ek;
Sa’t foarmen binne, ek al sizze dy ús oan.

It is de minske dy’t de bûtensteander is,
De minske dy’t gjin neef hat op de moanne.

It is de minske dy’t syn spraak fan bisten
Of fan de ûnmeidielsume massa begeart.

As der in god wêze moat yn hûs, lit him ien wêze
Dy’t as wy prate ús net heart: in koelte,

In fermiljoene neatens, in stikje fan de massa
Dêr’t wy te fier op ôfstân ûnderdiel fan binne.

 

Less and Less Human, O Savage Spirit

If there must be a god in the house, must be,
Saying things in the rooms and on the stair,

Let him move as the sunlight moves on the floor,
Or moonlight, silently, as Plato’s ghost

Or Aristotle’s skeleton. Let him hang out
His stars on the wall. He must dwell quietly.

He must be incapable of speaking, closed,
As those are: as light, for all its motion, is;

As color, even the closest to us, is;
As shapes, though they portend us, are.

It is the human that is the alien,
The human that has no cousin in the moon.

It is the human that demands his speech
From beasts or from the incommunicable mass.

If there must be a god in the house, let him be one
That will not hear us when we speak: a coolness,

A vermilioned nothingness, any stick of the mass
Of which we are too distantly a part.

 

Ut Transport to Summer, 1947. YouTube: Wallace Stevens draacht ‘Less and Less Human, O Savage Spirit’ foar, wierskynlik yn 1952 of 1954.

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, Hieltyd minder minsklik, o woeste geast

E.E. Cummings, ‘as elk(nei gewraksel mei minskene hel)’

 
as elk(nei gewraksel mei minskene hel)
minske falt yn syn eigen paradys
tankber
               alhiel,de griene wierheid sûnder wêr
fan in ivich no elk wie ferwolkomt
fan dejinge middenmank net telbere bins

(dy’t in folslein aparte ûnhy ferlit;
in tikjend fantoom troch inkeld it brein
fan tiid planteit fabrike:in spûk fan oan en út)
berik ik faaks in twadde steilste ding –

hoe mear as sliep ûnbegrinzge myn
– sa bot berne dat gjin fûgel de skepping
like maklik alle loft yn sjonge kin

(echt ûnechte wrâld,wolsto foar my miskien
it sykheljen dwaan wylst ik ôfwêzich bin?)

 

as any(men’s hells having wrestled with)
man drops into his own paradise
thankfully
                    whole and the green whereless truth
of an eternal now welcomes each was
of whom among not numerable ams

(leaving a perfectly distinct unhe;
a ticking phantom by prodigious time’s
mere brain contrived:a spook of stop and go)
may i achieve another steepest thing—

how more than sleep illimitably my
—being so very born no bird can sing
as easily creation up all sky

(really unreal world,will you perhaps do
the breathing for me while i am away?)

 

Ut 1 × 1, 1944

Posted in E.E. Cummings | Tagged | Comments Off on E.E. Cummings, ‘as elk(nei gewraksel mei minskene hel)’

Wallace Stevens, Boeket roazen yn sinneljocht

 
Boeket roazen yn sinneljocht

Neam it in rûch effekt, swarte readen,
Rôze gielen, oranje witen, te bot as sy binne
En wês yn it sinneljocht fan de keamer wat oars,

Te bot as sy binne en feroarje troch metaforyk,
Te hjir en hjoed, dingen dy’t troch echt te wêzen
Alle ferbyldings dêrfan ta minder dingen meitsje.

En dochs is dat effekt in gefolch fan hoe’t
Wy fiele, en dêrom is it net echt, útsein
Yn ús besef derfan, ús besef fan it rypste read,

Fan giel as de earste kleur en fan wyt
Dêr’t it besef yn stilleit, sa’t in minske leit,
Massyf, yn in foltôgjen fan syn wierheid.

Us besef fan dy dingen feroaret en sy feroarje,
Net as yn metaforyk, mar yn hoe’t wy
Se beseffe. Besef oertreft dus alle metaforyk.

It oertreft de foarse feroarings fan it ljocht.
It is as in stream fan betsjuttings sûnder spraak
En fan likefolle betsjuttings as fan minsken.

Wy binne twa dy’t dy roazen brûke as wy binne,
Troch se te sjen. Krekt dêrtroch lykje sy sa fier
Bûten it berik fan de retoarikus syn taast.

 

Bouquet of Roses in Sunlight

Say that it is a crude effect, black reds,
Pink yellows, orange whites, too much as they are
To be anything else in the sunlight of the room,

Too much as they are to be changed by metaphor,
Too actual, things that in being real
Make any imaginings of them lesser things.

And yet this effect is a consequence of the way
We feel and, therefore, is not real, except
In our sense of it, our sense of the fertilest red,

Of yellow as first color and of white,
In which the sense lies still, as a man lies,
Enormous, in a completing of his truth.

Our sense of these things changes and they change,
Not as in metaphor, but in our sense
Of them. So sense exceeds all metaphor.

It exceeds the heavy changes of the light.
It is like a flow of meanings with no speech
And of as many meanings as of men.

We are two that use these roses as we are,
In seeing them. This is what makes them seem
So far beyond the rhetorician’s touch.

 

Ut The Auroras of Autumn, 1950

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, Boeket roazen yn sinneljocht

It poesyalbum fan Aaltsje Stienstra

In slach oer antykmerk De Looier yn Amsterdam smyt altyd wol wat op. Hjoed makke ik dêr in hûndert jier âld poesyalbum bût fan in famke út Hijum, Aaltsje Stienstra. In guodkeap makke boekje fan fersuorjend papier, mar Aaltsje hat der goed op past. It rûkt net soer, it rûkt nei kamfer.

Aaltje, sa’t sy neffens de boargerlike stân hiet, waard berne yn Hijum op 22 juny 1913, as dochter en iennichst bern fan Sierd Stienstra (1884–1941) en Grietje Brouwers (1886–1935). Aaltsje troude op 14 maaie 1941 yn it gemeentehûs fan Ljouwerteradiel yn Huzum mei Jan Smit (1914–1999). Sy buorken yn Hallum en wennen letter yn Stiens; harren houlik bleau sûnder bern. Aaltsje ferstoar yn Stiens op 22 juny 1989, de dei dat se 76 jier waard.

Har poesyalbum befettet acht bydragen út de jierren 1921–1928. Alle acht bydragen bestean út Hollânsktalige ferskes, elk opfleure mei ien oant trije plaatsjes. De bydragen binne fan:

1. Sierd Stienstra, Hijum, 15-10-1922. Aaltsje har heit.

Berne Hallum 13-10-1884, ferstoarn Ljouwert 06-10-1941, soan fan Nanne Stienstra (1854–1930) en Hiltje de Wilde (1853–1913), troud Ljouwerteradiel 15-05-1910 mei Grietje Brouwers (1886–1935).

2. Maaike Holwerda, Hijum, 12-02-1922.

Berne Blije 29-09-1901, ferstoarn Stiens 10-09-1986, dochter fan Wijbren Holwerda (1866–1932) en Sijtske van der Velde (1869–1905), troud Ljouwerteradiel 09-06-1926 mei Pieter Bosma (1902–1968).

3. Jitske Stienstra, Koarnjum, 01-08-1921. In tante fan Aaltsje.

Berne Hallum 30-03-1883, ferstoarn Ljouwert 02-12-1965, dochter fan Nanne Stienstra (1854–1930) en Hiltje de Wilde (1853–1913), troud Ferwerteradiel 07-05-1908 mei Lieuwe Brouwers (1883–1930).

4. Sijbren Schelte Brouwers, Koarnjum, 01-08-1921. In neef fan Aaltsje.

Berne Koarnjum 18-10-1910, ferstoarn Koarnjum 17-12-1977, soan fan Lieuwe Brouwers (1883–1930) en Jitske Stienstra (1883–1965), troud Ljouwerteradiel 09-05-1933 mei IJtje Kalma (1912–2006).

5. Jisseltje Olijnsma, Hijum, 10-02-1923. In klasgenoatsje fan Aaltsje.

Berne Feinsum 21-04-1911, ferstoarn Ljouwert 14-12-1997, dochter fan Cornelis Olijnsma (1882–1938) en Jacobje Postma (1887–1970), troud Ljouwert 03-05-1941 mei Wijbe Bouma (1920–1996).

6. Lieuwkje van Dijk, Koarnjum, 30-09-1928.

Berne Koarnjum 09-01-1915, ferstoarn Koarnjum 24-11-1971, dochter fan Keimpe van Dijk (1881–1929) en Klaasje van der Kooi (1886–1973), troud Ljouwerteradiel 09-04-1944 mei Johannes Keestra (1917–1979).

7. Pietje Hovinga, Koarnjum, 05-09-1928.

Berne Koarnjum 06-11-1913, ferstoarn Emmen 30-01-1990, dochter fan Nanne Hovinga (1884–1958) en Grietje Flapper (1885–1967), troud Ljouwerteradiel 08-07-1939 mei Sijbe Klaas van Dijk (1911–1974).

8. Ymkje Feenstra, Hijum, 28-10-1928.

Berne Stiens 09-06-1911, ferstoarn 10-03-1996, dochter fan Jacob Feenstra (1883–1953) en Ytje Fennema (1884–1946), troud Hinnaarderadiel 19-05-1933 mei Pieter Brinksma (1909–1993).

Yn de byldbank fan it Histoarysk Sintrum Ljouwert sit in skoalfoto út 1922 (id.nû. HIJUM3007) mei Aaltsje derop. Sy is it famke dat it meast links stiet. Op deselde foto it famke mei de prachtige namme Jisseltsje Olijnsma fan bydrage 5. Ek bestiet der in kykje fan Aaltsje as jongfaam fan nei skatting in jier as achttjin, wylst sy in hynder by it helter hâldt. Dat kykje is te finen op side 14 fan it saneamde Famylje-album Brouwers I, om 1965 hinne gearstald troch Tineke Lettinga-Brouwers. It is digitalisearre en online set op de website fan Stichting Erfgoed Fundaasje. Op oare foto’s yn dat album stean guon famyljeleden fan Aaltsje dy’t hjirboppe neamd binne.

Tante Jitske en neef Sybren leveren as earsten in bydrage oan Aaltsje har poesyalbum. Heit Sierd die him dat pas rom in jier letter oan tiid. Achter syn bydrage, foaryn it albumke, binne twa tsjinoer elkoar lizzende siden blanko litten: grif foar in bydrage fan mem Grytsje, mar dy is dêr nea oan takaam.

Posted in Fynsten | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on It poesyalbum fan Aaltsje Stienstra

Philip Larkin, De gersmeander

 
De gersmeander

De gersmeander sloech twaris ôf; op ’e knibbels
Fûn ik beknipe tsjin de messen in stikelbaarch,
Dea. Hy hie yn it lange gers sitten.

Ik hie him earder sjoen en sels ris iten jûn.
No hie ik syn ûnoptwingerige wrâld fernield,
Unwerstelber. Him begrave brocht gjin útkomst:

Ik stie de oare moarns op en hy net.
De earste dei nei in stjergefal is de nije absinsje
Altyd itselde; wy moatte foarsichtich

Mei elkoar wêze, freonlik wêze,
De tiid dy’t der noch is.

 

The Mower

The mower stalled, twice; kneeling, I found
A hedgehog jammed up against the blades,
Killed. It had been in the long grass.

I had seen it before, and even fed it, once.
Now I had mauled its unobtrusive world
Unmendably. Burial was no help:

Next morning I got up and it did not.
The first day after a death, the new absence
Is always the same; we should be careful

Of each other, we should be kind
While there is still time.

 

Ut Collected Poems, 2001. Skreaun yn 1979.

Posted in Mear | Tagged | Comments Off on Philip Larkin, De gersmeander