Georg Trakl, In hjerstjûn

 
In hjerstjûn
Oan Karl Röck

It brune doarp. Faak sjochst in tsjuster gliden,
Op paad, lâns muorren dy’t yn hjersttiid stean,
Figueren: man en frou, ferstoarnen gean
Ta koele keamers yn dy’t sliepplak biede.

Hjir boartsje knapen. Swiere skaden spriede
Oer brune dridze harren út. Der gean
Troch dampe blauwens fammen, sy slaan skean
Soms eagen op dêr’t nachtklokken yn liede.

Wat iensum is, fynt hjir in taperij
En drôget duldich ûnder donkere bôgen,
Tabaksreek wolket goudich deromhinne.

Mar stees is ’t eigene swart en tichteby.
De dronkene sint yn ’t skaad fan âlde bôgen
Op wylde fûgels dy’t omfierrens binne.

 

Ein Herbstabend
An Karl Röck

Das braune Dorf. Ein Dunkles zeigt im Schreiten
Sich oft an Mauern, die im Herbste stehn,
Gestalten: Mann wie Weib, Verstorbene gehn
In kühlen Stuben jener Bett bereiten.

Hier spielen Knaben. Schwere Schatten breiten
Sich über braune Jauche. Mägde gehn
Durch feuchte Bläue und bisweilen sehn
Aus Augen sie, erfüllt von Nachtgeläuten.

Für Einsames ist eine Schenke da;
Das säumt geduldig unter dunklen Bogen,
Von goldenem Tabaksgewölk umzogen.

Doch immer ist das Eigne schwarz und nah.
Der Trunkne sinnt im Schatten alter Bogen
Den wilden Vögeln nach, die ferngezogen.

 

Ut Gedichte, 1913. Ofbylding: Max von Esterle, ex libris foar Georg Trakl, houtfyk, 1913.

Posted in Georg Trakl | Tagged , | Comments Off on Georg Trakl, In hjerstjûn

Georg Trakl, Underweis

 
Underweis

Jûns droegen sy de frjemdling de roukeamer yn;
In rook fan tarre; it sêfte rûzen fan reade platanen;
De donkere flecht fan de kaen; op it plein waard wacht hâlden.
De sinne is yn swart linnen weisonken; hieltyd keart dy foarbye jûn werom.
Yn de sydkeamer spilet de suster in sonate fan Schubert.
Hiel sêft sinkt har glimk yn de ferfallen boarne,
Dy’t blauwich yn de skimer rûst. O, hoe âld is ús laach.
Immen flústeret ûnder yn de tún; immen hat dizze swarte himel ferlitten.
Op de kommoade geurje apels. Beppe stekt gouden kearsen oan.

O, hoe myld is de hjerst. Sêft klinke ús stappen yn it âlde park
Under hege beammen. O, hoe earnstich is it hyasinten antlit fan de skimer.
De blauwe wel oan dyn fuotten, heimich de reade stilte fan dyn mûle,
Omtsjustere troch slomjend leaf, it donkere goud fan wilige sinneblommen.
Dyn eachlidden binne swier fan moansied en dreame sêft op myn foarholle.
Stille klokken trilje troch it boarst. As in blauwe wolk
Is dyn antlit op my delsonken yn de skimer.

In liet by de gitaar dat yn in frjemde kroech opklinkt,
De wylde flearstrûken dêr, in lang foarbye novimberdei,
Fertroude stappen op de skimerige trep, it oansjoch fan brúnberikke balken,
In iepen finster dêr’t in swiet hoopjen achterbleau –
Unsisber is dat alles, o God, oandien giet men op de knibbels.

O, hoe donker is dizze nacht. In poarperen flam
Dôve oan myn mûle út. Yn de stilte
Stjert it iensume snarespul fan de bange siele wei.
Lit it gewurde, as dronken fan wyn de holle yn de goate sinkt.

 

Unterwegs

Am Abend trugen sie den Fremden in die Totenkammer;
Ein Duft von Teer; das leise Rauschen roter Platanen;
Der dunkle Flug der Dohlen; am Platz zog eine Wache auf.
Die Sonne ist in schwarze Linnen gesunken; immer wieder kehrt dieser vergangene Abend.
Im Nebenzimmer spielt die Schwester eine Sonate von Schubert.
Sehr leise sinkt ihr Lächeln in den verfallenen Brunnen,
Der bläulich in der Dämmerung rauscht. O, wie alt ist unser Geschlecht.
Jemand flüstert drunten im Garten; jemand hat diesen schwarzen Himmel verlassen.
Auf der Kommode duften Äpfel. Großmutter zündet goldene Kerzen an.

O, wie mild ist der Herbst. Leise klingen unsere Schritte im alten Park
Unter hohen Bäumen. O, wie ernst ist das hyazinthene Antlitz der Dämmerung.
Der blaue Quell zu deinen Füßen, geheimnisvoll die rote Stille deines Munds,
Umdüstert vom Schlummer des Laubs, dem dunklen Gold verfallener Sonnenblumen.
Deine Lider sind schwer von Mohn und träumen leise auf meiner Stirne.
Sanfte Glocken durchzittern die Brust. Eine blaue Wolke
Ist dein Antlitz auf mich gesunken in der Dämmerung.

Ein Lied zur Guitarre, das in einer fremden Schenke erklingt,
Die wilden Hollunderbüsche dort, ein lang vergangener Novembertag,
Vertraute Schritte auf der dämmernden Stiege, der Anblick gebräunter Balken,
Ein offenes Fenster, an dem ein süßes Hoffen zurückblieb –
Unsäglich ist das alles, o Gott, daß man erschüttert ins Knie bricht.

O, wie dunkel ist diese Nacht. Eine purpurne Flamme
Erlosch an meinem Mund. In der Stille
Erstirbt der bangen Seele einsames Saitenspiel.
Laß, wenn trunken von Wein das Haupt in die Gosse sinkt.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Underweis

Georg Trakl, Rêst en swijen

 
Rêst en swijen

Herders begroeven de sinne yn it keale wâld.
In fisker luts
Yn in hierren net de moanne út de froastige fiver.

Yn blau kristal
Wennet de bleke minske, it wang lynjend tsjin syn stjerren;
Oars bûcht er de holle yn poarperen sliep.

Mar hieltyd grypt de swarte flecht fan de fûgels
De beskôger oan, it hillige fan blauwe blommen,
Tinkt de neibye stilte fergetten dingen, útdôve ingels.

Opnij nachtet de foarholle yn moannestiente;
In strieljende jongfeint
Ferskynt oan de suster yn hjerst en swarte ûntbining.

 

Ruh und Schweigen

Hirten begruben die Sonne im kahlen Wald.
Ein Fischer zog
In härenem Netz den Mond aus frierendem Weiher.

In blauem Kristall
Wohnt der bleiche Mensch, die Wang’ an seine Sterne gelehnt;
Oder er neigt das Haupt in purpurnem Schlaf.

Doch immer rührt der schwarze Flug der Vögel
Den Schauenden, das Heilige blauer Blumen,
Denkt die nahe Stille Vergessenes, erloschene Engel.

Wieder nachtet die Stirne in mondenem Gestein;
Ein strahlender Jüngling
Erscheint die Schwester in Herbst und schwarzer Verwesung.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Rêst en swijen

Georg Trakl, Geastlike skimer

 
Geastlike skimer

Stilte moetet by de seam fan it wâld
In donker wylddier;
By de heuvel falt súntsjes de jûnswyn,

Ferstomt de klacht fan de klyster,
En de sêfte fluiten fan de hjerst
Swije yn it reid.

Op in swarte wolk
Befarsto dronken fan moansied
De nachtlike fiver,

De stjerrehimel.
Hieltyd klinkt de suster har moannestim
Troch de geastlike nacht.

 

Geistliche Dämmerung

Stille begegnet am Saum des Waldes
Ein dunkles Wild;
Am Hügel endet leise der Abendwind,

Verstummt die Klage der Amsel,
Und die sanften Flöten des Herbstes
Schweigen im Rohr.

Auf schwarzer Wolke
Befährst du trunken von Mohn
Den nächtigen Weiher,

Den Sternenhimmel.
Immer tönt der Schwester mondene Stimme
Durch die geistliche Nacht.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Geastlike skimer

Poste restante XXXI

    ‘Oranjewoud-Heerenveen.’ (m.û.), ±1901–1902. Kleurelitografy en ljochtdruk, 91x140 mm. Utjûn troch de Heerenveensche Boek- en Kunsthandel, It Hearrenfean. Printe troch Knackstedt & Näther, Hamburch, searje 204. Poststimpels It Hearrenfean 25-10-1902 en Almelo 25-10-1902. Ferstjoerd oan Adriana Catharina Pauline Calkoen, Almelo, troch Ida Elisabeth van Heloma.

 
‘Het Friese Haagje’ wurdt It Hearrenfean wol neamd. Neffens it Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden (diel V, 1844) fan A.J. van der Aa is dat fanwegen ‘de aanzienlijke levenswijze en de aldaar heerschende weelde’. No sil der yn it âldste feankanaaldoarp fan Nederlân grif feanbazen wenne hawwe dy’t, ryk wurden oar de rêgen fan earme turfstekkers hinne, it breed hingje lieten, mar dat ferklearret net de ferwizing nei De Haach, alias de Hofstêd. Syn bynamme hat It Hearrenfean earder te tankjen oan it oanbuorjende Oranjewâld, dêr’t yn earder tiid Oranjes harren domisily hienen.

It Oranjewâld wie en is fêst of periodyk wenstee fan de Fryske upper class. Albertine Agnes fan Nassau, widdo fan de Fryske steedhâlder Willem Frederik fan Nassau-Dietz, hie der fan 1676 ôf in lânguod mei de namme Oranjewoud. Sûnt begjin njoggentjinde iuw liet ek oare adel en elite dêr yn ’e buert lânhuzen bouwe. Hans Willem de Blocq van Scheltinga sette om 1835 hinne op it plak fan de eardere bûtenpleats fan Albertine Agnes in nij lânhûs mei deselde namme. De eardere rintmasterwente fan Oranjewâld krige de namme Oranjestein en waard desennialang bewenne troch de famylje Bieruma Oosting.

Ien út dy famylje, Johannes Bieruma Oosting, wie yn 1881 partij yn in rjochtsaak dêr’t in swiere lucht fan klassejustysje om hinne hong. Net Bieruma Oosting, dy’t mei in pistoal op syn koetsier Rients Agema sketten hie, mar de ûnskuldige Agema waard feroardiele ta in heal jier sel, dêr kaam it yn it koart op del. It gewoane folk roek it ûnrjocht en sammele jild yn om Agema yn steat te stellen en gean yn heger berop. It Friesch Volksblad stipe de aksje yn syn redaksjonele kolommen en de Amsterdamske abbekaat Samuel Katz, dy’t pro deo foar Agema yn ’e pleit gie, behelle foar him frijspraak. As tank krige Katz in sulveren skaal (no yn it Fries Museum) mei Frysktalige loffersen deryn gravearre, skreaun troch de beide Friesch Volksblad-redakteuren Waling Dykstra en Oebele Stellingwerf.

De neibyens fan rike stjonkerts, en ek de opkomst fan Oranjewâld-toerisme, brocht mei dat der op It Fean nearingdwaanden yn wielde-artikels kamen. Ien fan harren wie Axel Louwrents Land, dy’t in ‘bettere’ boekhannel opsette en ek sels boek- en plaatwurken útjoech. Sa ferskynde der yn 1885 in lúks leporello-album mei tolve foto’s fan It Fean en omkriten ûnder de titel Souvenir aan Heerenveen, Oranjewoud en Beetsterzwaag-Olterterp. Oan de oare kant brocht Land yn datselde jier ek it goedkeape mar grif goed ferkeapjende boekje Blanke slavinnen in Nederland op ’e merk, in oanklacht tsjin it misbrûk fan fammen út earme húshâldings yn Amsterdam, skreaun troch immen dy’t him achter de inisjaal ‘P.’ ferskûle en suggestive anekdoates net út ’e wei gong. Nop Maas stelde yn Maatstaf 38 (1990) sûnder ûnderbouwing dat it om de Snitser útjouwer en boekhanneler Hendrik Pyttersen Tz. gean soe. Mar it Nieuwsblad voor den Boekhandel 52 (1885), nû. 71, hie ‘P’ al identifisearre, wierskynlik korrekt, as de breaskriuwer George Willem Hendrik Panchaud.

Nieuwsblad van Friesland, 17 maaie 1902

Yn 1901 waard Land syn boekhannel in namleaze fennoatskip en omdoopt ta Heerenveensche Boekhandel, mei Land as ien fan de oandielhâlders en mei de fan Snits ôfkomstige Ysaak Sevensma as direkteur. Sevensma soe dat oant syn dea yn 1927 bliuwe. De saak hie in grut oanbod fan papier, kantoarartikels, boeken en galanteryen, en fungearre boppedat as lêsbibleteek. Ek gong Sevensma troch mei it útjaan fan boeken – it reisferslach Van Friesland naar Athene (1908) fan de Oranjewâldster Andreas Tjaarda bygelyks – en brocht er kalinders en muorrekaarten op ’e merk. Lykas Land socht Sevensma syn klanten ûnder sawol de Bieruma Oostings as de Agema’s, wat ek bliken docht út de ansichtkaarten dy’t er meitsje liet: nêst reguliere ansichten ferskillende searjes yn it djoerdere segmint.

Kasjet hat bygelyks de searje dêr’t hjirboppe trije eksimpels fan toand binne. Yn totaal bestiet de searje út seis kaarten. Fan trije haw ik sels eksimplaren, twa oaren binne fertsjintwurdige yn de kolleksje fan Tresoar (nû. 104119 en Q424), en in sechde haw ik ris lânskommen sjoen op ynternet. Trije kaarten hawwe in plaatsje fan de Prinsewyk mei oan de ein it bûten Oranjewâld. De trije oaren hawwe elk twa plaatsjes, fan de Lineleane mei oan de ein Oranjestein en fan de Oertún fan Oranjewâld. De plaatsjes, yn swart-wite ljochtdruk, binne op elk fan de seis kaarten yn gouden kaderkes set en omjûn troch in bosk- of heidelânskipke yn kleurelitografy.

It lânskipke op de kaart boppe-oan dit blog docht nammers minder tinken oan de bosken fan Oranjewâld as oan de heide boppe Bremen. De ansichten bringe jin wurk fan skilders út de keunstnerskoloanje Worpswede yn ’t sin, benammen fan Hans am Emde en Otto Modersohn, dy’t graach wat beamkes, leafst bjirken, as kûlizen op ’e foargrûn setten, lykas ek op dizze kaarten dien is. De anonime yllustrator fan de searje hat faaks troch dy Worpsweders ynspirearre west. Hy of sy wurke dan ek net foar Sevensma, mar foar de Hamburger firma Knackstedt & Näther. It monogramke K+N fan dy firma stiet hiel lyts yn de hoeke rjochts ûnder, folge troch it searjenûmer.

De yn 1889 troch Wilhelm Georg Ludwig Knackstedt en Hermann Gustav Näther oprjochte firma wie begjin tweintichste iuw wrâldwiid ien fan de grutste produsinten fan ansichtkaarten. Fan 1893 ôf wie Knackstedt de iennichste eigner. Neffens Helmfried Luers hie er om 1906 hinne sa’n 290 wurknimmers en produsearre er hûndert miljoen kaarten jiers, dêr’t 60 prosint fan eksportearre waard, meast nei de Feriene Steaten. De firma lei him sûnt 1899 ta op kaarten mei in dekôr yn kleurelitografy fan mondêne sênes, romantysk-idyllyske lânskipkes of florale ornaminten en mei útsparre romte foar topografyske ôfbyldings yn ljochtdruk, dêr’t lokale klanten sels it byldmateriaal foar oandroegen. De kaarten binne dus, oars as de Rosenblatt-kaarten dy’t besprutsen binne yn Poste restante XXIV, net yn ien druktechnyk en ek net alhiel yn kleur.

Ik ken mar ien oare Fryske ûndernimmer dy’t ek Knackstedt & Näther-kaarten útjoech: de Snitser boekhanneler Frans Willem Wielinga (foarbylden yn de kolleksje fan Tresoar, nû. VDZEE01782 en VDZEE01783). De Knackstedt & Näther-searje wie faaks de moaiste dy’t Sevensma útbrocht, mar net de iennichste. Ek de saneamde ‘vogellijnkaarten’ fan Sevensma kinne besjen lije. Sokke kaarten hawwe in râne yn blyndruk mei fûgeltsjes, twiichjes en blomkes om een fotootsje yn swart-wyt of yn kleur. Sy waarden printe troch de firma M. Glückstadt & Münden yn Hamburch en binne bekend út tal fan plakken yn Nederlân. Yn Fryslân wie de Heerenveensche Boekhandel de iennichste útjouwer dy’t guon op ’e merk brocht: twa fan It Hearrenfean en trije fan It Oranjewâld, alle fiif yn sêfte kleuren. Ek útjeften fan de Heerenveensche Boekhandel binne twa kaarten mei in fioeltsje dat op elk fan de fiif blombledsjes in fotootsje montearre hat; ien hat kykjes fan It Hearrenfean, de oare fan It Oranjewâld, en beide binne printe troch Verlag A. Sternberg yn, opnij, Hamburch.

Allegearre priziger kaartsjes, mar wie it inkeld elite dy’t se kocht en ferstjoerde? Fan it kaartsje boppe-oan stiet dat wol fêst. De ôfstjoerster, Ida Elisabeth (Betsy) van Heloma (1881–1932), wie in tantesizzer fan Elske van Heloma, dy’t troud wie mei Hans Willem de Blocq van Scheltinga, eigner en bewenner fan it lânhûs dat foarop har kaartsje stiet. Yn 1908 troude Betsy mei de bankier Bernard s’Jacob (1879–1914). De ûntfangster, in frelle, wie wierskynlik Adriana Catharina Pauline Calkoen (1887–1977), dochter fan de ofsier fan justysje Abraham Calkoen en Henriette Jeannette Bowier. Har âlden wienen troud yn Ljouwert, wenplak fan pake en beppe fan memmekant; pake Gerard Johannes Martinus Bowier wie dêr belestingûntfanger. Pauline Calkoen troude yn 1914 mei de luitnant Willem Carel Bijl de Vroe (1877–1919), adjudant fan prins Hendrik.

Fan de beide oare Knackstedt & Näther-kaartsjes binne de ôfstjoerders anonym. It iene is adressearre oan in net identifisearre monsieur yn it Frânske Nîmes, it oare oan Jitske Molenaar, berne yn Baard yn 1889 as dochter fan Sjoerd Molenaar en Trijntje Haagsma. Har heit begûn yn 1895 in ferfierstsjinst tusken De Jouwer en De Lemmer en eksploitearre it Stationskoffiehuis op De Jouwer. Jitske troude yn 1921 mei Lambert Rodermond (1889–1967). Hy dreau de akademyske boekhannel Rodermond yn de Oude Kijk in ’t Jatstraat 21 yn Grins, dy’t letter oernommen waard troch harren âldste soan Tammo en bestean bliuwe soe oant 1999. Jitske ferstoar yn Grins yn 1959.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXXI

Georg Trakl, Kaspar Hauser-liet

 
Kaspar Hauser-liet
Foar Bessie Loos

Hy hold wier fan de sinne, dy’t poarper de heuvel delkaam,
Fan de paden yn it wâld, de sjongende swarte fûgel
En de freugde fan it grien.

Ynfieren wie syn wenjen yn it skaad fan de beam
En suver syn antlit.
God spriek in teare flam ta syn hert:
O minske!

Stil fûn syn stap de stêd yn de jûn;
De donkere klacht fan syn mûle:
Ik wol in ruter wurde.

Him folge lykwols strúk en bist,
Hûs en skimertún fan wite lju
En syn moardner socht nei him.

Maitiid en simmer en skoander de hjerst
Fan de rjochtfeardige, syn dimmene stap
By de donkere keamers fan dreamenden del.
Nachts bleau er mei syn stjer allinne;

Seach dat der snie foel yn keal tûkwurk
En yn de skimerige gong it skaad fan de moardner.

De ûnberne syn holle sonk sulver del.

 

Kaspar Hauser Lied
Für Bessie Loos

Er wahrlich liebte die Sonne, die purpurn den Hügel hinabstieg,
Die Wege des Walds, den singenden Schwarzvogel
Und die Freude des Grüns.

Ernsthaft war sein Wohnen im Schatten des Baums
Und rein sein Antlitz.
Gott sprach eine sanfte Flamme zu seinem Herzen:
O Mensch!

Stille fand sein Schritt die Stadt am Abend;
Die dunkle Klage seines Munds:
Ich will ein Reiter werden.

Ihm aber folgte Busch und Tier,
Haus und Dämmergarten weißer Menschen
Und sein Mörder suchte nach ihm.

Frühling und Sommer und schön der Herbst
Des Gerechten, sein leiser Schritt
An den dunklen Zimmern Träumender hin.
Nachts blieb er mit seinem Stern allein;

Sah, daß Schnee fiel in kahles Gezweig
Und im dämmernden Hausflur den Schatten des Mörders.

Silbern sank des Ungebornen Haupt hin.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915. Ofbylding: Kaspar Hauser (1812?–1833) troch Johann Georg Laminit.

Posted in Georg Trakl | Tagged , , | Comments Off on Georg Trakl, Kaspar Hauser-liet

Georg Trakl, Simmerferrin

 
Simmerferrin

De griene simmer is sa stil
Wurden, dyn kristallen antlit.
Oan de jûnsfiver stoaren de blommen,
Fan in klyster in kjelle rop.

Ferlerne hoop fan ’t libben. Jit makket
Ta de reis de swel him ree yn it hûs
En de sinne sakket wei by de heuvel;
Jit winkt ta de stjerrereis de nacht.

Stilte fan ’e doarpen; rûnom klinke
De ferlitten wâlden. Hert,
Bûch dy no leavjender
Oer de fredige sliepster.

De griene simmer is sa stil
Wurden en de stap fan de frjemdling
Klinkt troch de sulveren nacht.
Dat in blau wylddier syn paad betinke mei,

It wollûd fan syn geastlike jierren!

 

Sommersneige

Der grüne Sommer ist so leise
Geworden, dein kristallenes Antlitz.
Am Abendweiher starben die Blumen,
Ein erschrockener Amselruf.

Vergebliche Hoffnung des Lebens. Schon rüstet
Zur Reise sich die Schwalbe im Haus
Und die Sonne versinkt am Hügel;
Schon winkt zur Sternenreise die Nacht.

Stille der Dörfer; es tönen rings
Die verlassenen Wälder. Herz,
Neige dich nun liebender
Über die ruhige Schläferin.

Der grüne Sommer ist so leise
Geworden und es läutet der Schritt
Des Fremdlings durch die silberne Nacht.
Gedächte ein blaues Wild seines Pfads,

Des Wohllauts seiner geistlichen Jahre!

 

Ut Sebastian im Traum, 1915. YouTube: Wilhelm Killmayer, Sommersneige, 1993, útfierd troch Markus Schäfer (tenor) en en Siegfried Mauser (piano).

Posted in Georg Trakl | Tagged , , , | Comments Off on Georg Trakl, Simmerferrin

Georg Trakl, De sinne

 
De sinne

Deistich komt de giele sinne oer de heuvels.
Moai is it wâld, it donkere bist,
De minske; jager of herder.

Readich yn de griene fiver stiicht de fisk.
Under de rûne himel
Fart de fisker sêft yn de blauwe boat.

Stadich ripet de drúf, it nôt.
As stil de dei him nei de kime bûcht,
Is wat goeds en tsjoeds taret.

As it nacht wurdt,
Slacht de swalker sêft de swiere lidden op;
Sinne út tsjustere kleau brekt.

 

Die Sonne

Täglich kommt die gelbe Sonne über den Hügel.
Schön ist der Wald, das dunkle Tier,
Der Mensch; Jäger oder Hirt.

Rötlich steigt im grünen Weiher der Fisch.
Unter dem runden Himmel
Fährt der Fischer leise im blauen Kahn.

Langsam reift die Traube, das Korn.
Wenn sich stille der Tag neigt,
Ist ein Gutes und Böses bereitet.

Wenn es Nacht wird,
Hebt der Wanderer leise die schweren Lider;
Sonne aus finsterer Schlucht bricht.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, De sinne

Georg Trakl, Nachtliet

 
Nachtliet

De roerleaze syn amme. In diergesicht
Bestjurre troch blauwens, it hillige dêrfan.
Geweldich is it swijen yn de stien;

It masker fan in nachtlike fûgel. Sêfte trijeklank
Klinkt yn immen wei. Ely! Dyn antlit
Bûcht him sprakeleas oer blauwige wetters.

O!, jimme stille spegels fan wierheid.
Op de iensume syn elpenbienen sliep
Ferskynt de ôfglâns fan fallen ingels.

 

Nachtlied

Des Unbewegten Odem. Ein Tiergesicht
Erstarrt vor Bläue, ihrer Heiligkeit.
Gewaltig ist das Schweigen im Stein;

Die Maske eines nächtlichen Vogels. Sanfter Dreiklang
Verklingt in einem. Elai! dein Antlitz
Beugt sich sprachlos über bläuliche Wasser.

O! ihr stillen Spiegel der Wahrheit.
An des Einsamen elfenbeinerner Schläfe
Erscheint der Abglanz gefallener Engel.

 

Ut Gedichte, 1913

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Nachtliet

Van Beijma syn biedwurd ‘Het is meij ziszen næt to dwaên’


 
‘Net lulle mar poetse’ is hjoeddedei tink populêrder, mar it âlde sprekwurd ‘It is mei sizzen net te dwaan’ is ek noch altyd yn swang. It earste skriftlike fynplak fan it sprekwurd datearret al fan 1635. En der binne noch oare fynplakken yn it sparsume skreaune Midfrysk – mear sels as der oant no ta ynventarisearre wienen.

Yn 1999 skonk de klassikus en essayist Jan Pieter Guépin trije alba amicorum oan de Universiteit van Amsterdam. It âldste fan de trije freoneboekjes befettet ynskripsjes út de jierren 1774–1776 fan maten en kunde fan Pieter Jacob Guépin út dy syn Leidske studintetiid. Under harren wie de him letter tige oppenearjende patriot Coert Lambertus van Beijma (1753–1820). Syn bydrage is hast hielendal yn it Latyn: de opdracht ‘Dum mihi concedas socialis munus amoris fidus et inmotus semper amicus ero’, de deitekening ‘Lugd[uni] Bat[avorum] die 21 Junii 1775’ en de tafoeging ‘Frisius’ achter syn namme. Syn Fryske identiteit ûnderstreket er lykwols mei in Frysktalich biedwurd: ‘Het is meij ziszen næt to dwaên’.

Sa’n biedwurd, it symbolum, wie in fêst ûnderdiel fan in albumynskripsje. Coert Lambertus van Beijma brûkte syn Fryske biedwurd faker. De Foarriedige katalogus fan de boarnen fan it Midfrysk neamt in fynplak mei de datum 12 oktober 1788 yn it album amicorum fan Hayo Tuinhout (De Haach, Koninklijke Bibliotheek, 74 H 49; útjûn yn Estrik 23, s. 90) en in fynplak yn in brief út desimber 1793 fan Coert Lambertus oan syn broer Eduard Marius van Beijma (Ljouwert, Tresoar, tagong 319, ynv.nû. 276; útjûn yn Estrik 82, s. 421).

Coert Lambertus van Beijma troch Reinier Vinkeles, 1794

Dy beide fynplakken binne minstens 21 oaren oan ta te foegjen, twa út 1775, sechtjin út 1783 en trije út 1798. Op 13 juny 1775 skreau Van Beijma syn biedwurd by syn bydrage oan it album amicorum fan Antonius van der Heim (KB, 133 L 6). Acht dagen letter, op 21 juny 1775, die er itselde yn it boppeneamde album amicorum fan Pieter Jacob Guépin (Allard Pierson, UvA, hs. XXX A 110, 3). Tusken 4 jannewaarje en 2 july 1783 ûndertekene Van Beijma sechtjin brieven oan de patriottelieder Joan Derk van der Capellen tot den Pol mei syn biedwurd. En yn 1798, wylst er finzen siet yn Huis ten Bosch yn De Haach, skreau Van Beijma op respektivelik 6, 18 en 23 april ynskripsjes mei tafoeging fan syn biedwurd yn de alba amicorum fan syn ek yn Huis ten Bosch detinearre meistanners Jacobus Kantelaar (KB, 133 L 24), Johan Albert van der Spijk (KB, 131 H 38) en IJsbrand van Hamelsveld (KB, 74 H 29).

Yn syn bydrage oan it album fan Hayo Tuinhout tsjut Van Beijma op it politike boadskip achter syn biedwurd: it is de ‘Spreuk door Burgemeester A.L. Adius voor twee eeuwen in zijne overwinnende burgervaandels gevoerd, en thands weder in en buiten ons Vaderland bevestigt’. Mei ‘A.L. Adius’ bedoelt er Adie Lambertsz, dy’t as boargemaster fan Ljouwert yn 1580 de Spaansken it Ljouwerter blokhûs ôfnaam: de oanset ta de oergong fan Ljouwert en fan hiel Fryslân nei it Steatske kamp. De patriot Coert Lambertus van Beijma moat him oan Adie Lambertsz besibbe field hawwe.

In skildere portret fan Lambertsz út 1592, mei de tekst fan it biedwurd (útjûn yn Estrik 82, s. 76) en in wiidweidich Latynsk byskrift, wie nammers yn besit fan Coert Lambertus syn heit Julius Matthijs van Beijma. Biedwurd en byskrift wienen lykwols lettere tafoegings en waarden by in restauraasje yn 1930 ferwidere. It portret hinget no yn it Fries Museum.

Literatuer
Foarriedige katalogus fan de boarnen fan it Midfrysk, gearstald troch S. van Dellen, Grins 2008.
Frysk út de 18de ieu, teksten en fragminten, IV: 1780–1800 en net datearre stikken, útjown fan A. Feitsma en R. Bosma, Grins 1961 (= Estrikken, 23).
Frysk fan 1550 oant 1801. Oanfollingen, útjûn fan Philippus Breuker, Grins / Kil / Ljouwert 2008 (= Estrikken, 82).
– W.W. van der Meulen, ‘Brieven van C.L. van Beijma aan J.D. van der Capellen tot den Pol’, Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap 15 (1894), s. 257–389.
– Kees Thomassen, ‘Vriendschap in detentie. De alba amicorum gebruikt op het Huis ten Bosch in 1798’, yn idem (red.), Alba amicorum. Vijf eeuwen vriendschap op papier gezet: het album amicorum en het poëziealbum in de Nederlanden, ’s-Gravenhage 1990, s. 151–160.
– Joris Oddens, ‘Martelaars van Staat. Bataafs stoïcisme en de politieke gevangenschap op Huis ten Bosch in 1798’, De Negentiende Eeuw 38 (2014), s. 294–314.
– Hugo Kingmans, ‘Eerbewijs voor een Leeuwarder burgemeester’, Leeuwarder Courant, 24 july 1987.

Posted in Fynsten | Tagged , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Van Beijma syn biedwurd ‘Het is meij ziszen næt to dwaên’