Elizabeth Bishop, Utfanhuzer

 
Utfanhuzer

It sombere skroarske
dat dizze moanne by ús tahâldt
is lyts en skraal en bitter.
Net ien dy’t har opfleurje kin.
Jou har in jurk, drinken,
brette hin of bakte fisk –
it lit har ûnferskillich.

Sy sit mar en sjocht tv.
Nee, se sjocht nei rûs.
‘Kinst de tv net bystelle?’
‘Nee,’ seit se. Gjin hoop.
Sy sjocht en sjocht mar,
sûnder hoop, ekspresjeleas.

Har eigen klean jouwe ús te tinken,
mar sy is net in earme wees.
Sy hat in heit en in mem en sa,
fertsjinnet bêst aardich
en wy tropje har fol
mei streksume kost.

Hjir, de fierrekiker, noadzje wy har.
Wy sizze: ‘Kom nei de strieljagers sjen!’
Wy sizze: ‘Kom nei de poppe sjen!’
Of nei de skjirreslyp dy’t hiel knap
it folksliet spilet, snerpjend
op syn slypstien.
Neat helpt.

Sy sprekt: ‘Ik haw wat jild
nedich om knopen te keapjen.’
Der om freegje fynt sy blykber
sinleas. Hearken, keapje knopen
as dat sa noadich moat,
de grutste yn ’e wrâld –
dozinen, by it gros!
Keapje foar dysels in iisko,
in stripboek, in auto!

Har gesicht is sletten as in nút,
sletten as in hoeden slak
of in tûzenjierrich siedsje.
Dreamt se oer trouwen?
Of ryk wurde? Har naaiwurk
is perfoarst midsmjittich.

Asjeblyft! Nim ús jild! Laitsje!
Wat yn ’e goedichheid ha wy dien?
Wat hat elkenien misdien
en wannear is dat alles begûn?
Dan op in dei lit se los
dat sy non wurde woe
en har famylje it opkearde.

Miskien moatte wy har gean litte
of har fuortdaalk ôfleverje
by it neiste kleaster – wie trouwens
har moanne ferline wike al net om?

Kin it wêze dat wy yn ús boezem
in Skikgoadinne koesterje?
Klotho, dy’t ús libbens benaait
mei in bientich lyts fuotsje
op in liende naaimasine –
binne ús lotsbeskikkings no as harres
en ús seamen foar ivich skeef?

 

House Guest

The sad seamstress
who stays with us this month
is small and thin and bitter.
No one can cheer her up.
Give her a dress, a drink,
roast chicken, or fried fish—
it’s all the same to her.

She sits and watches TV.
No, she watches zigzags.
“Can you adjust the TV?”
“No,” she says. No hope.
She watches on and on,
without hope, without air.

Her own clothes give us pause,
but she’s not a poor orphan.
She has a father, a mother,
and all that, and she’s earning
quite well, and we’re stuffing
her with fattening foods.

We invite her to use the binoculars.
We say, “Come see the jets!”
We say, “Come see the baby!”
Or the knife grinder who cleverly
plays the National Anthem
on his wheel so shrilly.
Nothing helps.

She speaks: “I need a little
money to buy buttons.”
She seems to think it’s useless
to ask. Heavens, buy buttons,
if they’ll do any good,
the biggest in the world—
by the dozen, by the gross!
Buy yourself an ice cream,
a comic book, a car!

Her face is closed as a nut,
closed as a careful snail
or a thousand-year-old seed.
Does she dream of marriage?
Of getting rich? Her sewing
is decidedly mediocre.

Please! Take our money! Smile!
What on earth have we done?
What has everyone done
and when did it all begin?
Then one day she confides
that she wanted to be a nun
and her family opposed her.

Perhaps we should let her go,
or deliver her straight off
to the nearest convent—and wasn’t
her month up last week, anyway?

Can it be that we nourish
one of the Fates in our bosoms?
Clotho, sewing our lives
with a bony little foot
on a borrowed sewing machine,
and our fates will be like hers,
and our hems crooked forever?

 

Ut it skift ‘New and Uncollected Work’ yn The Complete Poems, 1969. Klotho is yn de Grykske en Romeinske mytology ien fan de trije Skikgoadinnen (Moirai of Fata). Klotho spint ús libbenstried.

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged | Comments Off on Elizabeth Bishop, Utfanhuzer

Robert Frost, Sang wie it doel

 
Sang wie it doel

De minske kaam en die ’t him foar;
    Goed blaze wie de wyn nea leard.
By dei en nacht, yn ’t rûchste oard,
    Hie hy op ’t lûdste blaasd en beard.

De minske sei: dochst it ferkeard,
    Moatst blaze fan in gaadlik plak;
It doel is sang – do blaast forseard.
    Hear my – sa joust it syn gerak!

Hy naam in mûlfol, net in boel,
    En hold dat sa lang binnenyn
Dat noard yn súd feroarje koe,
    Blies doe mei mjitte út wat wyn.

Mei mjitte. It wie wurd en toan,
    Wyn sa’t de wyn graach wêze woe –
Lâns kiel en lippen, sunichoan.
    De wyn begriep: sang wie it doel.

 

The Aim Was Song

Before man came to blow it right
    The wind once blew itself untaught,
And did its loudest day and night
    In any rough place where it caught.

Man came to tell it what was wrong:
    It hadn’t found the place to blow;
It blew too hard—the aim was song.
    And listen—how it ought to go!

He took a little in his mouth,
    And held it long enough for north
To be converted into south,
    And then by measure blew it forth.

By measure. It was word and note,
    The wind the wind had meant to be—
A little through the lips and throat.
    The aim was song—the wind could see.

 

Ut New Hampshire, 1923

Posted in Robert Frost | Tagged | Comments Off on Robert Frost, Sang wie it doel

Elizabeth Bishop, In kâld foarjier

 
In kâld foarjier
foar Jane Dewey, Maryland

Der is neat sa moai as maitiid. – Hopkins

In kâld foarjier:
it fioeltsje stie breklik yn it gers.
Twa wike minstens wifelen de beammen;
de lytse bledsjes wachten,
lieten hoeden harren skaaimerken riede.
Lang om let sette stimmich grien stof
him fêst op dyn grutte, doelleaze heuvels.
Op in dei, yn in skrouske wite smeet sinneskyn,
waard op de flank fan ien in keal berne.
De mem hold op mei âljen
en die lang oer it opfretten fan it fûl,
in stakkerige flagge,
mar it keal kaam daalk oerein,
it like fan sins en fiel him blij.

De deis dêrnei
wie ’t in stik waarmer.
Grienich-wite kornoelje krong troch yn de bosk,
elk blombledsje skynber skroeid oan in sigrettepeuk;
en de reade hagebeam stie der skier
en roerleas nêst, mar earder yn beweging hast
as fan hokker thús te bringen kleur ek.
Fjouwer herten oefenen op it oer dyn hikken springen.
De baby-ikebledsjes soeiden troch de skrale iik.
Sjonggoarsen stienen op skerp foar de simmer,
yn de eskdoarn liet de komplemintêre kardinaal
in swipe klappe en de slieper waard wekker,
speake him de milenlange griene lea út it suden.
Op syn mûtse waarden de seringen wyt
en op in dei dwarrelen se del as snie.
No, by jûn,
komt in nije moanne op.
De heuvels fersêftsje. Toefen lang gers
toane wêr’t elk kowe-aai leit.
De baltkikkerts klinke,
as plukke logge tommen oan sloppe snaren.
Under de lampe teare de lytste motten
harren tsjin dyn wite foardoar út,
as Sineeske waaiers, sulver en fergulde sulver
oer feal giel, oranje of griis.
No, út it tichte gers wei,
begjinne de glindmichjes op te stigen:
omheech, omleech en wer omheech:
ljochtjaand as se klimme,
lyktidich kliuwend nei deselde hichte,
– krekt sa as de bûltsjes yn sjampanje.
– Letter stige se folle heger.
En dyn skadige greiden binne no by steat en bring
sokke singeliere gluorjende hommaazjes
elke jûn, de hiele simmer lang.

 

A Cold Spring
for Jane Dewey, Maryland

Nothing is so beautiful as spring. —Hopkins

A cold spring:
the violet was flawed on the lawn.
For two weeks or more the trees hesitated;
the little leaves waited,
carefully indicating their characteristics.
Finally a grave green dust
settled over your big and aimless hills.
One day, in a chill white blast of sunshine,
on the side of one a calf was born.
The mother stopped lowing
and took a long time eating the after-birth,
a wretched flag,
but the calf got up promptly
and seemed inclined to feel gay.

The next day
was much warmer.
Greenish-white dogwood infiltrated the wood,
each petal burned, apparently, by a cigarette-butt;
and the blurred redbud stood
beside it, motionless, but almost more
like movement than any placeable color.
Four deer practiced leaping over your fences.
The infant oak-leaves swung through the sober oak.
Song-sparrows were wound up for the summer,
and in the maple the complementary cardinal
cracked a whip, and the sleeper awoke,
stretching miles of green limbs from the south.
In his cap the lilacs whitened,
then one day they fell like snow.
Now, in the evening,
a new moon comes.
The hills grow softer. Tufts of long grass show
where each cow-flop lies.
The bull-frogs are sounding,
slack strings plucked by heavy thumbs.
Beneath the light, against your white front door,
the smallest moths, like Chinese fans,
flatten themselves, silver and silver-gilt
over pale yellow, orange, or gray.
Now, from the thick grass, the fireflies
begin to rise:
up, then down, then up again:
lit on the ascending flight,
drifting simultaneously to the same height,
—exactly like the bubbles in champagne.
—Later on they rise much higher.
And your shadowy pastures will be able to offer
these particular glowing tributes
every evening now throughout the summer.

 

Ut A Cold Spring, 1955

Posted in Elizabeth Bishop | Tagged , | Comments Off on Elizabeth Bishop, In kâld foarjier

Poste restante XXXVI

‘Groeten Uit | Menaldum’ (r.b.), ±1904–1905. Kleurelitografy, blyndruk, heechdruk, 91×140 mm. Sûnder fermelding fan in útjouwer, searje 722, nû. 3526. Poststimpels Menaam 04-08-1906 en Dronryp 04-08-1906. Ferstjoerd oan Arjen de Jong, Dronryp, troch Willem de Jong en Trijntje de Boer.

 
‘Sjoch ik in bliere faam, / ik ryd der net mei feart bylâns / as ’t feintsje fan Menaam, / mar ’k gryp myn goede kâns’, skreau Fedde Schurer yn syn bekende liet oer in Menamer feintsje. Schurer makke dy meisjonger op de meldij fan in Dútsk folkslietsje foar it brulloftsfeest fan Ype Poortinga en syn breid Rinske Wiersma, dy’t yn Menaam wennen. Griep Schurer foar syn liet foar de lettere folksferhalesamler Poortinga op âlde lokale fertelstof werom en sjogge wy op de kaart hjirboppe sa’n bliere faam út Menaam?

De faam en de appelbeam út it mearke fan Frou Holle, troch Otto Kubel, ansicht út likernôch 1920

Wat wy sjogge, is in jongfaam mei in skelkje foar dy’t oan in beam skoddet. Falt der blossem of fruit út de beam? De botaniseartromp yn it gers tsjut op it earste. Mar it plaatsje echoot ek in motyf út it mearke fan Frou Holle, optekene troch de bruorren Grimm yn it earste diel fan harren Kinder- und Hausmärchen út 1812. Yn dat mearke komt in flitige mar ferhûddûke faam, troch har mem achtersteld by har loaie suster, yn in wûnderwrâld telâne. Dêr ropt bôle yn in ûne om derút helle te wurden en smeket in appelbeam har: ‘ach! schüttel mich! schüttel mich! wir Aepfel sind alle mit einander reif!’. En dat docht se. Dan moetet se Frou Holle, dy’t har yn tsjinst nimt en har, as se nei ferrin fan tiid nei hûs weromgiet, beleannet troch har mei goud te oerdekken.

In jong frommes dat appels út in beam skoddet, symbolisearret woltier en benammen fruchtberens. Gaia, goadinne fan de ierde, joech Hera, doe’t dy troude mei oppergod Zeus, al appels as houliksjefte. Yn deselde sfear sit it goud dêr’t de faam út it mearke mei oerdutsen wurdt; feroare de altyd troubrekkige Zeus himsels net yn gouden rein om sa de keningsdochter Danaë te befruchtsjen? It risseltaat wie ‘a bun in the oven’, in broadsje yn ’e ûne, sa’t dat yn it Ingelsk wol hyt. Lykas mannich mearke is dat fan Frou Holle ryk oan allúsjes op fertiliteit, woe ’k mar sizze. Jo kinne der op in brulloftsfeest alle kanten mei út.

No wol it gefal dat de beide ôfstjoerders fan de kaart, dy’t mei ‘W. de Jong’ en ‘T. de Boer’ tekenje, noch net sa lang mei inoar troud wienen. Fiif moanne foardat de kaart ôfstimpele waard, wie Willem de Jong, berne yn 1882 yn Dronryp, de lange hier yngongen mei syn ien jier âldere doarpsgenoate Trijntje de Boer. Yn it jier dêrop kaam harren iennichste bern, in dochter, te wrâld. Mar Willem ferstoar al yn 1917. Syn widdo troude yn 1922 opnij, mei Gerrit Tuinstra. Ek Gerrit hie earder troud west, mar dat earste houlik wie útrûn op in skieding, en nei’t er yn 1930 ek fan Tryntsje skieden wie, trouwde er foar in tredde kear. Tryntsje die dat net; sy liet har wer frou De Jong neame en soe by har earste man Willem yn Dronryp begroeven wurde. Dat wie pas yn 1982: Tryntsje is 101 jier âld wurden. Sy hie yn har libben ‘keikard’ wurkje moatten, skreau de Leeuwarder Courant de deis foar har begraffenis, en hie der grutsk op west ‘dat zij destijds nooit “één cent steun” van anderen heeft hoeven te ontvangen.’

De ûntfanger fan de kaart wie Willem syn âldste broer Arjen. Hy wie troud mei in suster fan Tryntsje, Geeske de Boer (1880–1942), mei wa’t er twa dochters krije soe. Arjen sels wie yn 1877 yn Menaam berne as oerwinnelinkje fan de tsjinstfaam Trijntje Bosma. Doe’t sy twa jier letter troude mei de arbeider Pieter Arjens de Jong, erkenden breid en breugeman de lytse Arjen as harren soan (al koe Tryntsje, ferklearjende ‘niet te hebben leeren schrijven’, de houliksakte net tekenje). Nei harren trouwen soenen Piter en Tryntsje noch fiif bern krije. Arjen waard lykas syn heit arbeider, mar wurdt yn ien akte ek oantsjut as moolner. Dat lêstneamde berop strykt mei de adressearring ‘Poelen’ op de ansicht. De Puollen oan de Puoldyk eastlik fan Dronryp is it plak dêr’t in achtkante mole stie en noch altiten stiet. Arjen de Jong wenne yn it lêst fan syn libben yn Sweins; hy ferstoar yn 1952.

De ansicht dy’t Arjen yn 1906 fan syn broer en snoar tastjoerd krige, komt sûnder mis út in printerij yn Dútslân en is, neffens in rigeltsje links ûnder, nûmer 3526 út searje 727. Oant no ta haw ik mar ien oar Frysk eksimpel út dy searje fûn, mei nûmer 3521, ek út Menaam. Dy ansicht toant in lyts famke mei in grutte rûker yn ’e earms. Sy is net út in mearke weirûn, mar past yn in folle algemiener, ek op ansichten tige populêre byldtradysje fan blommebern. Beide kaarten binne neierhân yn goudkleur beprinte mei de tekst ‘Groeten Uit Menaldum’ en krigen sa in finishing touch dy’t se gaadlik makke foar lokaal gebrûk.

Identyk printwurk komt ek foar op in oare searje út deselde printerij, dêr’t folle mear lokale tapassings, benammen Fryske, fan bekend binne. It giet om searje 707, dy’t acht farianten telt, nûmere 2722 oant 2729. Se litte minsken ûnderweis sjen, yn koetsen, treinen, auto’s en boatsjes, op karren en fytsen en te foet, en op allegearre wurdt der swaaid, meastentiids mei wite bûsdoeken en ienris mei in hoed. Wylst de goudkleurige inket noch wiet wie, waard de tafoege tekst op guon kaarten bestruid mei glitterguod; it measte is der letter wer ôfrûgele. It tafoegjen fan printe tekst op de searjes 707 en 722 sit sûnder mis ien en deselde persoan achter, in fertsjintwurdiger of selsstannich negoasjeman dy’t stêd en lân ôfreizge om kaarten fan Dútske orizjine nei sa’n oanpassing oan in pleatslike winkelbaas te sliten. Dy praktyk koenen wy al; sjoch Poste restante V. Mar dêr gong it om kaarten wêrop’t blomme-cartouches dominearren, net om kaarten mei byldfoljende foarstellings, en wie de tekst tafoege yn hânskrift, net yn heechdruk.

Likegoed kin it net oars of sawol de searjes 707 en 722 as de searje mei cartouches út Poste restante V binne alle trije útsutele en foar lokaal gebrûk oanpast troch ien en deselde ûndernimmer. Bewiis dêrfoar foarmet in kaartsje yn myn kolleksje út Molkwar: it is der ien mei in blomme-cartouche, lykwols mei tafoege tekst dy’t net skreaun is mar printe, krekt sa as op de kaarten út de searjes 707 en 722.

Hjirûnder in oersjoch fan de farianten binnen de searje 707, mei opjefte fan eksimplaren yn de kolleksjes fan Tresoar en mysels. Ea witten dat jo om 1905 hinne by Boalsert berchkuiers meitsje koenen?

 
Searje 707
st. = ôfstimpele yn

Nû. 2722: Aldegea (Tresoar, STH0886), De Lemmer (Tresoar, STH0724, st. 1905), Molkwar (KvdH, st. 1906).


Nû. 2723: Dokkum (KvdH, st. 1906), Ljouwert (Tresoar, W205, st. 1905).


Nû. 2724: Boalsert (KvdH, st. 1907), Heech (Tresoar, 52678), Ljouwert (Tresoar, W204).


Nû. 2725: Heech (KvdH, st. 1906), Lúnbert (KvdH, st. 1906?), Menaam (KvdH, st. 1905).


Nû. 2726: Menaam (KvdH, st. 1906).


Nû. 2727: Droegeham (KvdH, st. 1906), Hijum (KvdH, st. 1905), Ljouwert (KvdH, st. 1910), Penjum (KvdH, st. 1906).


Nû. 2728: Boalsert (KvdH, st. 1906), Heech (Tresoar, 52677), Ie (KvdH, st. 1906), Twizel (KvdH, st. 1906).


Nû. 2729: Droegeham (Tresoar, A161, st. 1905), De Gordyk (KvdH, st. 1905), Heech (Tresoar, 52676), Ljouwert (Tresoar, W207, st. 1905), Ljouwert (KvdH, st. 1911), Rotstergaast (KvdH, st. 1905), Wytmarsum (KvdH, st. 1914).


Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXXVI

Georg Trakl, Yn ’t foarjier

 
Yn ’t foarjier

Sêft sonk troch donker trêdzjen de snie,
Yn ’t skaad fan de beam
Lûke de rôze eachlidden op dy’t leavje.

Stees folgje de skippers har donker roppen
Stjer en nacht;
En de riemen slane sêft yn ’e maat.

Straks oan ferfallen muorren bloeie
De fioeltsjes,
Grienet fan de iensume sa stil de sliep.

 

Im Frühling

Leise sank von dunklen Schritten der Schnee,
Im Schatten des Baums
Heben die rosigen Lider Liebende.

Immer folgt den dunklen Rufen der Schiffer
Stern und Nacht;
Und die Ruder schlagen leise im Takt.

Balde an verfallener Mauer blühen
Die Veilchen,
Ergrünt so stille die Schläfe des Einsamen.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915. Ofbylding: Brenner-Archiv, Universität Innsbruck.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Yn ’t foarjier

Georg Trakl, Confiteor

 
Confiteor

Tafrielen, bûnt, dy’t it bestean pinsielt,
Sjoch ik troch inkeld skimering omhongen,
As rou ferwrongen skaden, kâld en feal,
Krekt berne, no al troch de dea befongen.

Doe foel fan alle ding it masker del,
’k Sjoch neat as eangst, smaad, wanhoop, pestilinsje;
It minskdom syn trageedzje sûnder held –
Op grêven, liken brocht – krijt rotresinsjes.

Dit bare dreamgesicht haw ’k wearze fan.
My hjit lykwols in machtswurd, rolferdelend:
Bliuw hjir en sprek dyn tekst, komediant.
Ik doch ’t fertwivele, twongen – stomferfelend!

 

Confiteor

Die bunten Bilder, die das Leben malt,
Seh’ ich umdüstert nur von Dämmerungen,
Wie kraus verzerrte Schatten, trüb und kalt,
Die kaum geboren schon der Tod bezwungen.

Und da von jedem Ding die Maske fiel,
Seh’ ich nur Angst, Verzweiflung, Schmach und Seuchen,
Der Menschheit heldenloses Trauerspiel,
Ein schlechtes Stück, gespielt auf Gräbern, Leichen.

Mich ekelt dieses wüste Traumgesicht.
Doch will ein Machtgebot, daß ich verweile,
Ein Komödiant, der seine Rolle spricht,
Gezwungen, voll Verzweiflung – Langeweile!

 

Ut de ‘Sammlung 1909’

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Confiteor

Georg Trakl, Psalm

 
Psalm
Opdroegen oan Karl Kraus

Der is in kears dy’t de wyn útdôve hat.
Der is in kroech op de heide dêr’t middeis in sûplap útstapt.
Der is in wynberch, ferbaarnd en swart mei gatten fol spinnen.
Der is in fertrek dat se mei molke kalke hawwe.
De dwylsinnige is ferstoarn. Der is in eilân yn de Súdsee
Om de sinnegod te ûntfangen. Se slane op trommen.
De manlju fiere oarlochsdûnsen op.
De froulju litte de heupen widzje yn slingerplanten en fjoerblommen
As de see sjongt. O ús ferlerne paradys.

De nimfen hawwe de gouden wâlden ferlitten.
Se begrave de frjemdling. Dan giet it glinsterjend reinen.
De soan fan Pan ferskynt yn it stal fan in grûnwurker
Dy’t de middei op it gleone asfalt fersliept.
Der binne lytse famkes yn in hôf yn jurkjes fol hertferskuorrende earmoed!
Der binne keamers fol akkoarden en sonates.
Der binne skimen dy’t elkoar foar in besleine spegel omearmje.
Achter de ramen fan de klinyk waarmje harren genêzenden.
In wite stomboat op it kanaal fiert bloedige pestilinsjes oan.

De frjemde suster ferskynt opnij yn immens kweade dreamen.
Har deljaand yn de hazzenútpôle boartet sy mei syn stjerren.
De studint, in dûbelgonger faaks, sjocht har troch it finster lang nei.
Achter him stiet syn deade broer, of hy rint de âlde spiltrep del.
Yn it tsjuster fan brune kastanjes ferblikket it stal fan de jonge novyt.
Jûn leit oer de tún. Yn de krúsgong fladderje de flearmûzen om.
De bern fan de konsjerzje hâlde op mei boartsjen en sykje it goud fan de himel.
Slotakkoarden fan in kwartet. De lytse bline rint triljend troch de leane,
En letter giet har skym op ’e taast lâns kâlde muorren, omjûn troch mearkes en hillige leginden.

Der is in lege skûte dy’t jûns op it swarte kanaal fuortdriuwt.
Yn it tsjuster fan it âld asyl reitsje minskene ruïnes yn ferfal.
De deade wezen lizze by de túnmuorre.
Ut grize keamers stappe ingels mei bemoddere wjukken.
Wjirms drippe harren fan de giel wurden lidden.
It plein foar de tsjerke is somber en swijsum, as yn de dagen fan de bernetiid.
Op sulveren soalen glide eardere libbens foarby
En de skimen fan de ferflokten dale ôf nei de suchtsjende wetters.
Yn syn grêf boartet de wite magiër mei syn slangen.

Swijsum oer it Hollekrúnplak iepenje harren God syn goudene eagen.

 

Psalm
Karl Kraus zugeeignet

Es ist ein Licht, das der Wind ausgelöscht hat.
Es ist ein Heidekrug, den am Nachmittag ein Betrunkener verläßt.
Es ist ein Weinberg, verbrannt und schwarz mit Löchern voll Spinnen.
Es ist ein Raum, den sie mit Milch getüncht haben.
Der Wahnsinnige ist gestorben. Es ist eine Insel der Südsee,
Den Sonnengott zu empfangen. Man rührt die Trommeln.
Die Männer führen kriegerische Tänze auf.
Die Frauen wiegen die Hüften in Schlinggewächsen und Feuerblumen,
Wenn das Meer singt. O unser verlorenes Paradies.

Die Nymphen haben die goldenen Wälder verlassen.
Man begräbt den Fremden. Dann hebt ein Flimmerregen an.
Der Sohn des Pan erscheint in Gestalt eines Erdarbeiters,
Der den Mittag am glühenden Asphalt verschläft.
Es sind kleine Mädchen in einem Hof in Kleidchen voll herzzerreißender Armut!
Es sind Zimmer, erfüllt von Akkorden und Sonaten.
Es sind Schatten, die sich vor einem erblindeten Spiegel umarmen.
An den Fenstern des Spitals wärmen sich Genesende.
Ein weißer Dampfer am Kanal trägt blutige Seuchen herauf.

Die fremde Schwester erscheint wieder in jemands bösen Träumen.
Ruhend im Haselgebüsch spielt sie mit seinen Sternen.
Der Student, vielleicht ein Doppelgänger, schaut ihr lange vom Fenster nach.
Hinter ihm steht sein toter Bruder, oder er geht die alte Wendeltreppe herab.
Im Dunkel brauner Kastanien verblaßt die Gestalt des jungen Novizen.
Der Garten ist im Abend. Im Kreuzgang flattern die Fledermäuse umher.
Die Kinder des Hausmeisters hören zu spielen auf und suchen das Gold des Himmels.
Endakkorde eines Quartetts. Die kleine Blinde läuft zitternd durch die Allee,
Und später tastet ihr Schatten an kalten Mauern hin, umgeben von Märchen und heiligen Legenden.

Es ist ein leeres Boot, das am Abend den schwarzen Kanal heruntertreibt.
In der Düsternis des alten Asyls verfallen menschliche Ruinen.
Die toten Waisen liegen an der Gartenmauer.
Aus grauen Zimmern treten Engel mit kotgefleckten Flügeln.
Würmer tropfen von ihren vergilbten Lidern.
Der Platz vor der Kirche ist finster und schweigsam, wie in den Tagen der Kindheit.
Auf silbernen Sohlen gleiten frühere Leben vorbei
Und die Schatten der Verdammten steigen zu den seufzenden Wassern nieder.
In seinem Grab spielt der weiße Magier mit seinen Schlangen.

Schweigsam über der Schädelstätte öffnen sich Gottes goldene Augen.

 

Ut Gedichte, 1913

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Psalm

Georg Trakl, By in finster

 
By in finster

Boppe de dakken it himelsblau
En wolken, sy lûke boppe lâns,
Foar ’t finster in beam yn maitiidsdau,

En in fûgel dy’t dronken himelheech kliuwt,
Fan bloeisel in flechtige rook –
Dan fielt in hert: dat is de wrâld!

De stiltme groeit en de middei gloeit!
Myn god, hoe komt de wrâld sa ryk!
Ik dream en dream en it libben ferfloeit,

It libben dêr bûten – earne fier
Fan my troch in see fan iensumheid!
Dat fielt in hert en ’t wurdt net blier!

 

An einem Fenster

Über den Dächern das Himmelsblau,
Und Wolken, die vorüberziehn,
Vorm Fenster ein Baum im Frühlingstau,

Und ein Vogel, der trunken himmelan schnellt,
Von Blüten ein verlorener Duft –
Es fühlt ein Herz: Das ist die Welt!

Die Stille wächst und der Mittag glüht!
Mein Gott, wie ist die Welt so reich!
Ich träume und träum' und das Leben flieht,

Das Leben da draußen – irgendwo
Mir fern durch ein Meer von Einsamkeit!
Es fühlt’s ein Herz und wird nicht froh!

 

Ut de ‘Sammlung 1909’

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, By in finster

Poste restante XXXV

‘Slapperterp.’ (r.b.), ±1913–1914. Fotokaart, 89×138 mm. Utjûn troch Tjipke Bouma, Slappeterp. Poststimpel Menaam 17-[..]-1914. Ferstjoerd oan Pieter Miedema, Jirnsum, troch Tjipke Bouma.

 
Boeken en benammen boekjes oer ansichtkaarten binne der by ’t soad, mar dé skiednis fan dat ferskynsel moat noch skreaun wurde. Spesjaal omtinken fertsjinnet dêryn dan de saneamde fotokaart. Guon brûke dat begryp foar eltse ansicht dêr’t in foto op stiet. Under harren H.J. Haverkate; yn syn De geschiedenis van de Nederlandse prentbriefkaart, dat boustiennen oandraacht foar it noch te skriuwen wiidfiemjende ferhaal, befellet Haverkate oan it begryp fotokaart ‘in ruime zin te hanteren voor elke kaart met een fotografisch (d.w.z. werkelijkheidsgetrouw) karakter’.

Dy definysje is oaren te dizenich en te rom. Sy beskôgje in ansicht mei in foto dy’t yn druk reprodusearre is – bygelyks troch offset – net as in fotokaart, mar brûke dat begryp inkeld foar in echte foto, makke troch ljochtgefoelich papier te beljochtsjen mei in negatyf dertusken. Noch strikter is de útlis dy’t massaal en meganysk produsearre fotografyske kaarten útslút en it begryp fotokaart reservearret foar hânmjittich ôfdrukte foto’s op fotopapier mei it formaat fan in ansicht dat op de achterkant yn ’t foar beprinte is mei lyntsjes foar de adressearring. Dêrta wienen pakjes mei op maat makke en ‘beline’ fotopapier yn ’e hannel. Byskriften waarden ornaris op it glêsnegatyf skreaun of op de fotokaarten stimpele.

Fotokaarten neffens dy strikte definysje – dy’t my de meast brûkbere taliket – waarden makke troch lytse middenstanners en partikulieren en ferskynden yn beheinde oplagen. It gong op ’en heechsten om in pear tsientallen, reden wêrom’t samlers derop jeie. De ûnderwerpen wienen faken topografysk (in moai doarpsgesicht of lânskip bygelyks, sjoch Poste restante XXV) en gauris nijsweardich (in optocht, in brân), mar koenen ek mear privee wêze. De makker fotografearre dan bygelyks syn eigen wenhûs of sette syn frou, bern of hûn op de kyk. Soldaten ferstjoerden graach fotokaarten fan harsels mei in ploechje kompanen (sjoch Poste restante IV).

De fotokaart boppe-oan dit blog lit 28 ynwenners fan Slappeterp sjen, kreas groepeard yn kategoryen: links steand de froulju (twa mei pjutten op ’e earm) en jongfammen, yn ’e midden steand de gruttere jonges en sittend de lytsere, en rjochts sittend de famkes. De iennichste folwoeksen man op de foto is de koetsier mei hoed op de bok fan in wein mei in kedde derfoar en jirpelkuorren derop. Achter it selskip twa wenten, in skuorre en in heablok. It giet om in streekje – letter troch nijbou ferfongen – oan in opfeart; links wie in haventsje. In pendant fan dy fotokaart toant opnij in keppel Slappeterpers, no nêst de noch besteande mar bot feroare, eardere kosterswente. Rjochts op ’e achtergrûn it Slappeterpster tsjerkje út 1830 dat yn 1926 sloopt waard om plak te meitsjen foar de tsjerke dy’t dêr hjoed-de-dei stiet, ien yn ekspresjonistyske styl nei ûntwerp fan de Ljouwerter arsjitekt Hendrik Kramer. Beide kaarten binne mei pearze inket op ’e foarkant bestimpele mei ‘Slapperterp’ – mei in r tefolle – en op ’e achterkant, oerdwers, mei ‘Uitg. T. Bouma’.

Dat is grif Tjipke Bouma (1863–1950), in Slappeterper fan ferskillende ambachten: hy komt yn de akten foar as arbeider of wurkman, as lânbouwer, gernier en jirpelkeapman, en letter ek as frachtrider. Dêr kin dus it nommele berop fan ansichtkaarte-útjouwer oan tafoege wurde. Syn beide Slappeterp-fotokaarten lykje de iennichste ansichten te wêzen dy’t der oant healwei de jierren tritich ta fan dat doarpke bestienen. De beide eksimplaren yn myn kolleksje binne beide troch Tsjipke sels beskreaun en ferstjoerd oan syn sweager Pieter Miedema, bakker te Jirnsum, ien út namme fan himsels en de oare út namme fan syn mem. It soe sa mar wêze kinne dat de man op de mei jirpelkuorren beladen wein jirpelkeapman Tsjipke sels is.

No besteane der mear kaarten fan presys deselde makkelij, fan twa oare doarpen: Spannum en Jorwert. Dy kaarten binne op deselde amateuristyske wize ôfdrukt op itselde soarte fotopapier en binne op foar- en achterkant op deselde wize bestimpele. Yn Spannum fotografearre er in frou en fjouwer bern nêst it hûs Tsjerkebuorren 19. Achter harren is in sydgevel fan de Spannumer herberch te sjen. Links in man-mei-hoed nêst in hynder-en-wein, mei op de wein... jirpelkuorren. It liket wrychtich wol deselde man (Tsjipke Bouma?) as op de kaart fan Slappeterp. De fotograaf kykte ek noch in espeltsje Spannumers nêst it hûs Tsjerkebuorren 42. Beide fotokaarten binne neffens it stimpel achterop útjûn troch Jan Paulus Dijkstra (1881–1935). Fan oarsprong in Burchwerter, kocht Jan Dykstra yn 1914 yn Spannum, dêr’t syn mem weikaam, ûnderhânsk de ‘herberg met stalhouderij en winkelzaak’ fan Dirk Bangma – de herberch op de foto. Mar nei fjouwer jier hie Dykstra it yn Spannum wol besjoen en ferfear er mei syn húshâlding nei Longerhou.

Yn Jorwert ferivige ús fotograaf in man en twa famkes op in brechje oan wat no de Master Fopmawei hjit. Links op ’e achtergrûn sjogge wy noch in frijsteand hûs mei fjouwer minsken derfoar. It is de wente fan de útjouwer fan de kaart, Douwe Freerks de Wit (1870–1948). Hy wie brievegaarder en makke him fertsjinstlik as siktaris fan de fakgroep Kantoorhouders fan de Centrale Bond van Nederlandsch Post-, Telegraaf- en Telefoonpersoneel. Ek wie er bestjoerslid en letter earelid fan de Jorwerter keatsferiening Hâld Moed; hy stiet op in foto fan it Hâld Moed-bestjoer yn Fen Fryske Groun fan 10 juny 1938. De kaart waard ferstjoerd troch syn dochterke Wiepkje (1903–1990), dy’t op de foarkant krúskes sette by har wenhûs en by it famke hielendal links – grif Wiepkje sels.

Fjouwer fan de fiif hjir ôfbylde kaarten ‘hawwe rûn’, sa’t dat hjit, en hawwe poststimpels út 1914. Twa resint ferhannele eksimplaren fan de beide Slappeterp-kaarten dy’t yn oare kolleksjes bedarre binne, waarden ôfstimpele yn 1914 en 1915. Al mei al is it oannimlik dat ús anonime fotograaf de kaarten yn 1914 makke hat. Oare kaarten fan syn hân binne my net bekend, mar wa wit wat der noch ris opdûkt.

Mei tank oan Philippus Breuker foar gegevens oer de lokaasjes op de beide Slappeterp-kaarten.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXXV

Georg Trakl, Skimering

 
Skimering

Behekst fan molkeglêzen skimerskyn
Yn ’t hôf troch hjerstbrún faaie siken glide,
Mei waaksen blik, fikseard op goudener tiden
Fol dreamerij en rêst en reade wyn.

De syklikens slút harren spûkich yn.
De stjerren wite drôfenis ferspriede.
Sjoch hoe’t fol waanidee en klokkelieden
De grizels griis fertoarkje yn trewyn.

Amorfe typen sljurkje mei meneuvels
En fladderje op swartbekrúste paden.
O, trystmeitsjende skaden lâns de gevels.

De rest glûpt fuort troch donk’rjende arkaden
En nachttiids stoarte sy út reade nevels
Fan stjerrewyn, as razende mainaden.

 

Dämmerung

Im Hof, verhext von milchigem Dämmerschein,
Durch Herbstgebräuntes weiche Kranke gleiten.
Ihr wächsern-runder Blick sinnt goldner Zeiten,
Erfüllt von Träumerei und Ruh und Wein.

Ihr Siechentum schließt geisterhaft sich ein.
Die Sterne weiße Traurigkeit verbreiten.
Im Grau, erfüllt von Täuschung und Geläuten,
Sieh, wie die Schrecklichen sich wirr zerstreun.

Formlose Spottgestalten huschen, kauern
Und flattern sie auf schwarz-gekreuzten Pfaden.
O! trauervolle Schatten an den Mauern.

Die andern fliehn durch dunkelnde Arkaden;
Und nächtens stürzen sie aus roten Schauern
Des Sternenwinds, gleich rasenden Mänaden.

 

Ut Gedichte, 1913. Mainaden, froulike figueren út de Grykske mytology, beselskipje de god fan de wyn Dionysos en jouwe harren oer oan drank, wollust en geweld.

Posted in Georg Trakl | Tagged | Comments Off on Georg Trakl, Skimering