Ingeborg Bachmann, Bohemen leit oan see

 
Bohemen leit oan see

Bin’ hjirre huzen grien, ik gean in hûs noch yn.
Bin’ hjir de brêgen geef, ik rin op goede grûn.
Wurdt leafdes lêst nea leanne, ik mis hjir graach it lean.

Bin ik it net, dan is it ien like goed as ik.

Swet hjir in wurd oan my, ik lit it swette.
Bohemen leit oan see? Dan leau ik wer de seeën.
En leau ik noch oan see, dan hoopje ik op lân.

Bin ik it, dan is ’t wa ek, net folle oars as ik.
Ik wol neat mear foar my. Ik wol te grûne gean.

Te grûne: nei de see, dêr fyn ik wer Bohemen.
Te grûne gongen, wurd ik rêstich wekker.
’k Wit no oant op de boaiem, en ik bin ûnferlern.

Kom hjirre, jim Bohemers, seefarders, havenhuorren en skippen
op drift. Bin’ jim net graach Boheemsk, jim Illyrjers, Feronezers
en Fenesjanen. Fier de komeedzjes op dy’t laitsje litte

En om te gûlen binne. Fersin jim hûndertris,
lykas ik my fersinde en proeven nea trochstie,
dochs haw ik se trochstien, ja alle kearen wer.

Lykas Bohemen die en op in moaie dei
oan see genede krige en no oan ’t wetter leit.

Ik swet noch oan in wurd en swet oan in oar lân,
ik swet, hoe’n bytsje ek, oan alles hieltyd mear,

Bohemer, in fagant, dy’t neat hat, neat dat bynt,
my is noch inkeld jûn, troch in ûntstriden see, lân fan myn kar te sjen.

 

Böhmen liegt am Meer

Sind hierorts Häuser grün, tret ich noch in ein Haus.
Sind hier die Brücken heil, geh ich auf gutem Grund.
Ist Liebesmüh in alle Zeit verloren, verlier ich sie hier gern.

Bin ich’s nicht, ist es einer, der ist so gut wie ich.

Grenzt hier ein Wort an mich, so laß ich’s grenzen.
Liegt Böhmen am Meer, glaub ich den Meeren wieder.
Und glaub ich noch ans Meer, so hoffe ich auf Land.

Bin ich’s, so ist’s ein jeder, der ist soviel wie ich.
Ich will nichts mehr für mich. Ich will zugrunde gehn.

Zugrund – das heißt zum Meer, dort find ich Böhmen wieder.
Zugrund gerichtet, wach ich ruhig auf.
Von Grund auf weiß ich jetzt, und ich bin unverloren.

Kommt her, ihr Böhmen alle, Seefahrer, Hafenhuren und Schiffe
unverankert. Wollt ihr nicht böhmisch sein, Illyrer, Veroneser,
und Venezianer alle. Spielt die Komödien, die lachen machen

Und die zum Weinen sind. Und irrt euch hundertmal,
wie ich mich irrte und Proben nie bestand,
doch hab ich sie bestanden, ein um das andre Mal.

Wie Böhmen sie bestand und eines schönen Tags
ans Meer begnadigt wurde und jetzt am Wasser liegt.

Ich grenz noch an ein Wort und an ein andres Land,
ich grenz, wie wenig auch, an alles immer mehr,

ein Böhme, ein Vagant, der nichts hat, den nichts hält,
begabt nur noch, vom Meer, das strittig ist, Land meiner Wahl zu sehen.

 

Ut it skift ‘Gedichte 1964–1967’ yn Sämtliche Gedichte, 1998. Ofbyldings: ‘Böhmen liegt am Meer’, eardere ferzje yn typoskript en hânskrift, Österreichische Nationalbibliothek, Wenen.


 

Posted in Ingeborg Bachmann | Tagged | Comments Off on Ingeborg Bachmann, Bohemen leit oan see

Ingeborg Bachmann, Alle dagen

 
Alle dagen

De oarloch wurdt net mear ferklearre
mar fuortset. It oerhearrige
is alledeisk wurden. De held
mijt de gefjochten. De swakke
is it skoatsfjild yntreaun.
It unifoarm fan de dei is it geduld,
de medalje de earmsillige stjer
fan de hoop boppe it hert.

Hy wurdt ferliend
as der neat mear bart,
as it trommelfjoer ferstomt,
as de fijân ûnsichtber wurden is
en it skaad fan ivige bewapening
de himel bedekt.

Hy wurdt ferliend
foar de findelflecht,
foar de moed betoand oan de freon,
foar it ferrie fan skandlike geheimen
en it negearjen
fan elk befel.

 

Alle Tage

Der Krieg wird nicht mehr erklärt,
sondern fortgesetzt. Das Unerhörte
ist alltäglich geworden. Der Held
bleibt den Kämpfen fern. Der Schwache
ist in die Feuerzonen gerückt.
Die Uniform des Tages ist die Geduld,
die Auszeichnung der armselige Stern
der Hoffnung über dem Herzen.

Er wird verliehen,
wenn nichts mehr geschieht,
wenn das Trommelfeuer verstummt,
wenn der Feind unsichtbar geworden ist
und der Schatten ewiger Rüstung
den Himmel bedeckt.

Er wird verliehen
für die Flucht von den Fahnen,
für die Tapferkeit vor dem Freund,
für den Verrat unwürdiger Geheimnisse
und die Nichtachtung
jeglichen Befehls.

 

Ut Die gestundete Zeit, 1953. YouTube: Ingeborg Bachmann draacht ‘Alle Tage’ foar, 1961; yn de ûndertiteling in oersetting yn it Nederlânsk troch Anneke Brassinga.

Posted in Ingeborg Bachmann | Tagged , | Comments Off on Ingeborg Bachmann, Alle dagen

Ingeborg Bachmann, Oanropping fan de Grutte Bear

 
Oanropping fan de Grutte Bear

Grutte Bear, daal ôf, rûge nacht,
wolkepelsdier mei de âlde eagen,
stjerre-eagen,
troch it kreilguod brekke gluorjend
dyn poaten mei de klauwen,
stjerreklauwen,
wach hoedzje wy de keppels,
mar band fan dy, en wantrouwe
dyn wurge flanken en de skerpe
healûntbleate tosken,
âlde bear.

In dinappel: jim wrâld.
Jim: de skobben deroan.
Ik driuw se, rôlje se
fan de dinnen yn it oanbegjin
nei de dinnen oan de ein,
snúf der op om, priuw se yn ’e bek
en pak se mei de kloeren.

Wês bang of wês net bang!
Doch jild yn it ponkje en jou
de bline man in freonlik wurd,
dat er de bear oan de riem hâldt.
En krûdzje de lammen goed.

’t Soe kinne dat dizze bear
him losskuort, net mear driget
en op alle dinappels jaget dy’t fallen binne
fan de dinnen, fan de grutte, bewjukke
dy’t út it paradys stoarten.

 

Anrufung des Großen Bären

Großer Bär, komm herab, zottige Nacht,
Wolkenpelztier mit den alten Augen,
Sternenaugen,
durch das Dickicht brechen schimmernd
deine Pfoten mit den Krallen,
Sternenkrallen,
wachsam halten wir die Herden,
doch gebannt von dir, und mißtrauen
deinen müden Flanken und den scharfen
halbentblößten Zähnen,
alter Bär.

Ein Zapfen: eure Welt.
Ihr: die Schuppen dran.
Ich treib sie, roll sie
von den Tannen im Anfang
zu den Tannen am Ende,
schnaub sie an, prüf sie im Maul
und pack zu mit den Tatzen.

Fürchtet euch oder fürchtet euch nicht!
Zahlt in den Klingelbeutel und gebt
dem blinden Mann ein gutes Wort,
daß er den Bären an der Leine hält.
Und würzt die Lämmer gut.

’s könnt sein, daß dieser Bär
sich losreißt, nicht mehr droht
und alle Zapfen jagt, die von den Tannen
gefallen sind, den großen, geflügelten,
die aus dem Paradiese stürzten.

 

Ut Anrufung des Großen Bären, 1956

Posted in Ingeborg Bachmann | Tagged | Comments Off on Ingeborg Bachmann, Oanropping fan de Grutte Bear

Ingeborg Bachmann, Fal ôf, hert

 
Fal ôf, hert

Fal ôf, hert, fan de beam fan de tiid,
fal, jimme blêden, út de beklomme tûken
dy’t de sinne ienris omearme,
fal sa’t triennen falle út it wiidiepen each!

Al wynderet de lok noch dagenlang
de lângod om de brún wurden foarholle,
ûnder it himd drukt de fûst
al op de gapjende wûne.

Wês dêrom hurd as de teare rêch fan de wolken
him foar dy noch ienris bûcht,
hâld it foar neat as de Hymettos de raten
noch ienris foar dy follet.

Want foar de lânman telt in raai by drûchte amper,
in simmer amper foar ús grutte geslacht.

En wêr tsjûget dyn hert al fan?
Tusken juster en moarn slingeret it,
lûdleas en frjemd,
en wat it slacht
is al syn fal út de tiid.

 

Fall ab, Herz

Fall ab, Herz, vom Baum der Zeit,
fallt, ihr Blätter, aus den erkalteten Ästen,
die einst die Sonne umarmt’,
fallt, wie Tränen fallen aus dem geweiteten Aug!

Fliegt noch die Locke taglang im Wind
um des Landgotts gebräunte Stirn,
unter dem Hemd preßt die Faust
schon die klaffende Wunde.

Drum sei hart, wenn der zarte Rücken der Wolken
sich dir einmal noch beugt,
nimm es für nichts, wenn der Hymettos die Waben
noch einmal dir füllt.

Denn wenig gilt dem Landmann ein Halm in der Dürre,
wenig ein Sommer vor unserem großen Geschlecht.

Und was bezeugt schon dein Herz?
Zwischen gestern und morgen schwingt es,
lautlos und fremd,
und was es schlägt,
ist schon sein Fall aus der Zeit.

 

Ut Die gestundete Zeit, 1953. De Hymettos is in berchrêch by Athene, al yn de âldheid ferneamd fanwegen de huning dy’t dêr weikaam.

Posted in Ingeborg Bachmann | Tagged | Comments Off on Ingeborg Bachmann, Fal ôf, hert

Poste restante XXXVIII

WORKUM’ (m.), 1908. Ljochtdruk, 138×87 mm. Utjûn troch Tjerk Gaastra Bzn. / M. Glückstadt & Münden, Hamburch, searje Argus 11, nû. 37900. Poststimpels Frjentsjer 06-08-1908 en It Hearrenfean 08-08-1908. Ferstjoerd oan T. Oostra, p/a Johannes Siebenga, It Hearrenfean, sûnder fermelding fan in ôfstjoerder.

De krante as finster op de wrâld – it is in klisjee dêr’t hjoeddedei de wierheid troch de ekspânsje fan ynternet en sosjale media hieltyd betrekliker fan wurdt. Mar de krante hjirboppe, mear as hûndert jier âld, is yndied noch in soarte fan finster op in lyts stikje wrâld. Der sitte twa iepeningen yn de krante en de boppeste biedt sicht op wat der achter de krante liket te wêzen. Dy iepeningen binne net regelmjittich rjochthoekich, mar hawwe flarderige rânen fan flanters papier dy’t fragmintsjes tekst fan de kearside fan de krante toane, as hat ien der mei de fûst twa gatten yn batst.

De foarstelling stiet yn de tradysje fan in stylmiddel dat mei in Frânske term oantsjut wurdt as trompe-l’oeil (‘bedraach it each’). Al yn midsiuwske manuskripten hellen miniaturisten yn de marzjes fisuele ferrifelderijkes út troch bygelyks in blomke sa te pinsieljen dat it liket as is it troch it perkaminten blêd hinnestutsen. Trompe-l’oeils waarden yn de arsjitektuer faken tapast om pylders of koepels te suggerearjen dy’t der net echt binne. Sûnt de santjinde iuw bestiet de trompe-l’oeil ek as selsstannich sjenre en wurdt dan soms boerebedrager neamd. Benammen it neiskilderjen of neitekenjen fan printwurk (abie-boekjes, almenakjes, spylkaarten) en stikken yn hânskrift (oarkonden, akten, brieven) as giet it om echte foarwerpen wie populêr. Om de yllúzje noch te fergrutsjen waarden der losse foarwerpkes op it printwurk of hânskrift werjûn as lizze dy der werklik op. Earne in gat yn skilderje dat sicht biedt op in ûnderlizzend stik tekst hie itselde effekt.

Trompe-l’oeil troch Cryn van Zuyderhoudt, 1779.
Allard Pierson, UvA, Hs. XXXV A 33.

De krante-mei-gatten hjirboppe biedt sicht op de Waach en de Gertrudistsjerke fan Warkum. Foar dy ôfbylding is gebrûk makke fan in besteande ansichtkaart. Allyksa wie de ôfbylde kranteside werklik besteand. It is de foarside fan nûmer 12 fan jiergong 34, de dato 21 maart 1908, fan it nijs- en advertinsjeblêd Friso, dat wykliks ferskynde yn Warkum en omlizzende gemeenten. De trompe-l’oeil-ansicht is útjûn troch de Warkumer printer en boekhanneler Tjerk Gaastra (1870–1940). Hy wie ek de útjouwer fan de Friso én fan de ansicht dy’t ferwurke is yn de fotomontaazje.

Op-en-top trompe-l’oeil is de krante-mei-gatten oars wer net. In wichtich skaaimerk fan in trompe-l’oeil is dat de dingen op wiere grutte werjûn wurde. Sûnder dat is de optyske yllúzje ommers net optimaal. It formaat fan de kranteside is hjir lykwols werombrocht nei noch gjin 14×9 sm. Ek ûntbrekt hjir wat de makker fan in echte trompe-l’oeil bestribbet, nammentlik it etalearjen fan byldzjende kapasiteiten: sjoch ris hoe’t myn keunstfeardigens jimme begûchelet! De krante-mei-gatten is lykwols gjin artistyk bravourestikje, mar in kollaazje yn in mechanyske druktechnyk. Dy technyk makke it ál mooglik de ôfbylding yn in oplaach te meitsjen. Beide ‘manko’s’ hingje gear mei de funksje fan dizze healbakken boerebedrager: it giet hjir ommers om in ansichtkaart. It ûnderste gat jout dan ek gjin twadde sicht op Warkum, mar biedt plak foar in boadskip fan ôfstjoerder oan ûntfanger.

Der binne mear ansichten fan Fryske kranten mei trochkykjes op Fryske plakken. De âldste is der ien fan Ljouwert, mei it grand hotel Wapen van Friesland oan it Grut Skavernek sjoen troch in gat yn de Leeuwarder Courant fan 19 april 1902. It hotel sleat de doarren yn 1916; tsjintwurdich sit Kamminga Makelaars yn it pân. As útjouwer neamt de kaart O.C. van Duijsen yn Swol. Fan him binne my fierders inkeld ansichten fan syn wenplak Swol bekend. Dat er by wize fan útsûndering ek ien fan Ljouwert meitsje litten hat, sil komme om’t Oeds Cornelis van Duijsen (1873–1919) dêr hikke en tein wie en yn syn bertestêd grif noch kontakten hie. Yn 1899 hie er in boekhannel oernommen yn Swol. Hy wie neffens ansichtkaartolooch H.J. Haverkate ‘een goed vakman, maar werd door tegenspoed van allerlei aard (o.a. ziekte) gedwongen zijn zaak op te heffen’.

Fan Burgum is der ien mei de Legewei sjoen troch in gat yn de Bergumer Courant fan 1 febrewaarje 1908. It grutte pân rjochts foaroan, dêr’t in baas Fryske flagge úthinget, wie oarspronklik it gritenijhûs fan Tytsjerksteradiel en tsjinne fan 1906 oant 1917 as museum. It húsfeste de saneamde ‘Indische Verzameling’ fan de reizger en samler Anne van der Meulen, soan fan de Fryske folksskriuwer Tsjibbe Gearts van der Meulen. Anne syn samling waard letter oankocht troch notaris Nanne Ottema en ferhuze doe nei it nije keramykmuseum Het Princessehof yn Ljouwert. It pân nêst it museum, midden op de foto, waard boud yn 1903 (Tsjibbe Gearts lei de earste stien) om ûnderdak te jaan oan boekhannel en printerij De Motor fan Anne syn broer Wigger Arnoldus van der Meulen (1866–1936). Under de namme Gebroeders van der Meulen wie Wigger ek útjouwer, sawol fan boeken en de Bergumer Courant as fan ansichten, lykas dizze fan de Legewei.

En dan is der noch in trompe-l’oeil-ansicht mei de nije feemerk yn Wolvegea sjoen troch in gat yn it nijs- en advertinsjeblêd Stellingwerf fan 22 maart 1913. Utjouwer fan sawol dy ansichtkaart as de Stellingwerf wie Geert Taconis (1859–1920). Foardat er yn 1897 boekdrukker en útjouwer waard yn Wolvegea, hie Taconis, berne op De Jouwer, boekdrukker west yn Meppel. De man fûn it blykber net beswierlik dat op de ôfbylde side fan de Stellingwerf in dúdlik lêsbere rouadvertinsje stiet, net fan immen mei in om sa te sizzen foltôge libben, mar fan Aaltje Oppersma, in tsjinstfaam dy’t ‘na een smartelijk lijden van 19 dagen’ ferstoarn wie ‘in den ouderdom van 18 jaar en 1 maand’. It is in wrang idee dat har heit en styfmem it deaberjocht dat sy yn de Stellingwerf sette litten hienen no ek keapje koenen as ansichtkaart.

It sjenre fan de trompe-l’oeil-ansicht mei krante wie net in lânseigen útfining, mar hie syn oarsprong yn Dútslân. Minstens twa fan de fjouwer boppeneamde ansichten binne dêr ek produsearre: de kaarten fan Burgum en Warkum hawwe op de achterkant it logootsje fan de firma M. Glückstadt & Münden yn Hamburch. Dy firma gong yn Nederlân, ynklusyf Fryslân, mei ferskate searjes ansichten de boer op, bygelyks mei kaarten mei flinterfroutsjes (sjoch Poste restante XXVII) en mei saneamde ‘vogellijnkaarten’ (sjoch Poste restante XXXI). Topografyske trompe-l’oeil-ansichten mei krante, produsearre troch M. Glückstadt & Münden of troch oare fabrikanten, binne der fan tal fan plakken yn benammen Dútslân en Nederlân.

Yn Frankryk – wêr oars – ûntstie in frivoale fariant: yn stee fan op in stêd of doarp biedt it gat yn de krante sicht op in mondêne mademoiselle. De kranten op sokke kaarten binne net lokale suffertsjes, mar toanoanjouwende deiblêden as L’Éclaire, Le Figaro en La Presse of populêre periodiken as it literêre tydskrift Gil Blas, it satiryske blêd Le Rire en de sportkrante Le Vélo. Ornaris binne de frommiskes net al te waarm klaaid en gauris jout in bytsje ynkleuring harren noch wat ekstra oanfalligens. Ien stap fierder en de krante is gjin finster mear, mar in kaaisgat.

Posted in Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , | Comments Off on Poste restante XXXVIII

E.E. Cummings, ‘mOanne Oer dOarpen mOanne’

 
mOanne Oer dOarpen mOanne
lispel
leas skepsel kOlOssale ROer
berens

jO fOlslein jO
drjOwen
ienlik nij nO is
dreamenst

SoLo DE MoANNE oER
DoARPEN
STILoAN IEPENSKoWEN
DE GEAST

 

mOOn Over tOwns mOOn
whisper
less creature huge grO
pingness

whO perfectly whO
flOat
newly alOne is
dreamest

oNLY THE MooN o
VER ToWNS
SLoWLY SPRoUTING SPIR
IT

 

Ut No Thanks, 1935. YouTube: Evan Gardner, ‘mOOn Over tOwns mOOn’, útfierd troch BOA: Tora Augestad (sang), Morten Barrikmo (klarinet) en Tanja Orning (sello), 2013.

Posted in E.E. Cummings | Tagged , , , | Comments Off on E.E. Cummings, ‘mOanne Oer dOarpen mOanne’

Robert Frost, Net sa sosjaal

 
Net sa sosjaal

Wat ik dien haw, ha guon fan jim it faaks wol op stean
En om de oaren hoecht myn straf net te swier
Foar wat ik te dwaan fûn, want it wie net ferbean,
Al wie ’t ek net oplein en blykber nimmens begear.

It soe net earlik wêze en straf my hiel strang
Om’t ik jim wer bewiis joech, sêft mar net swak:
De stêd hâldt in minske nea strakker yn betwang
As doe’t har muorren úttuorken boppe elk dak.

De wrâld kinst net ûntflechtsje, hune jim my.
Dêr ha jim my te pakken, mar klem sit ik net.
It begripen komt diels ferdivedearjendewei.
Ik hie net te fetsjen west, hie ’k my erflik ferset.

My feroardielje ta de dea stiet elkien frij,
Mar dat fûnis foltsjen is de natuer har profesje.
Ik lit dan it beursfûns lucht myn amme nei
En betelje mei wat beleefd berou suksesje.

 

Not Quite Social

Some of you will be glad I did what I did,
And the rest won’t want to punish me too severely
For finding a thing to do that though not forbid
Yet wasn’t enjoined and wasn’t expected clearly.

To punish me over cruelly wouldn’t be right
For merely giving you once more gentle proof
That the city’s hold on a man is no more tight
Than when its walls rose higher than any roof.

You may taunt me with not being able to flee the earth.
You have me there, but loosely as I would be held.
The way of understanding is partly mirth.
I would not be taken as ever having rebelled.

And anyone is free to condemn me to death
If he leaves it to nature to carry out the sentence.
I shall will to the common stock of air my breath
And pay a death-tax of fairly polite repentance.

 

Ut A Further Range, 1936

Posted in Robert Frost | Tagged | Comments Off on Robert Frost, Net sa sosjaal

E.E. Cummings, ‘wantrouwe wy dit net sa grutte doaske,pop’

 
wantrouwe wy dit net sa grutte doaske,pop,
folslein heimsinnich,mei sletten lid
dat yn koweletters dochs kreas beskrifte is
mei ‘Unstjerlikens’.     En komme net
te tichteby,ek al snije minsken op
oer de wûndere dingen deryn dy’t al
mei al te goed binne en rin se mis –
mar wy geane foarby,tegearre,bliuwe fral
op ôfstân.     Sizze neat.     Litte skoan
ús fuotten tinke.     Sette de siken stop –
sjogge wy dernei dan reitsje wy it leafst ek oan.
En dat moat net want(eat seit my)
hoe tige hoeden ek sadree’t wy
it yn hannen nimme

                                      popt Blauwe Fedde op

 

let us suspect,chérie,this not very big
box completely mysterious,on whose shut
lid in large letters but neatly is
inscribed “Immortality”.     And not
go too near it,however people brag
of the wonderful things inside
which are altogether too good to miss—
but we’ll go by,together,giving it a wide
berth.     Silently.     Making our feet
think.     Holding our breath—
if we look at it we will want to touch it.
And we mustn’t because(something tells me)
ever so very carefully if we
begin to handle it

                                 out jumps Jack Death

 

Ut Etcetera. The Unpublished Poems, 1983: ‘Poems for Elaine Orr, 1918–19’

Posted in E.E. Cummings | Tagged | Comments Off on E.E. Cummings, ‘wantrouwe wy dit net sa grutte doaske,pop’

Het album amicorum van Ocke van Gratinga


 
Ook in Friesland braken in de zestiende eeuw moderne tijden aan. Toch hebben veel mensen van toen, ook representanten van de upper class, slechts vage contouren. Elke nieuw ontdekte bron is dan welkom, zeker als het een album amicorum betreft: alba bieden vaak veel biografische, genealogische en heraldische informatie. Toen de Koninklijke Bibliotheek in 1999 in één klap elf Friese alba uit de zestiende en zeventiende eeuw verwierf, de collectie Van Harinxma thoe Slooten, trok dat begrijpelijkerwijs de aandacht.1 Interesse zal ongetwijfeld ook bestaan voor een heel vroeg Fries album in het Allard Pierson van de Universiteit van Amsterdam, dat tot nu toe onbekend gebleven is: het album amicorum van Ocke van Gratinga.2

Tussen 1564 en 1569 verzamelde deze Ocke in zijn album zestien bijdragen, merendeels of wellicht allemaal geplaatst in Leuven en Keulen, vaak door eveneens in den vreemde verblijvende Friezen; zie de genummerde lijst hieronder. Twaalf bijdragen zijn voorzien van een geslachtswapen. Eén bijdrage toont bovendien een portret (nr. 2) en twee andere bijdragen hebben op de keerzijde van het blad een paginagrote illustratie overdwars (nr. 6 en 10). Opvallend is dat bij die beide bijdragen een inscriptie ontbreekt: ze zijn nooit afgemaakt. Alle voorstellingen zijn uitgevoerd in gouache en waterverf, door verschillende handen. Eén hand laat zich duidelijk in meerdere voorstellingen herkennen, namelijk in de wapens van nr. 3, 6, 10 en 14 en in de beide paginagrote illustraties.

Ocke legde zijn album aan in een doorschoten exemplaar van een gedrukt boek, de Emblemata van Andreas Alciatus, in een met talrijke houtsneden geïllustreerde editie, verschenen in 1564 te Lyon bij Guillaume Roville.3 Het boek steekt in een fraaie bruinleren band met goudstempeling en vergulde sneden, die met florale motieven geciseleerd zijn. In de benedenmarge van het titelblad zette Ocke zijn handtekening: ‘O. Gratinga’.

Ocke van Gratinga werd in 1532/3 geboren als zoon van Sicke van Gratinga en diens derde vrouw Popck van Bonga.4 Sicke was een zoon van Bocke van Burmania, die voor zichzelf en zijn nakomelingen de naam Van Gratinga aannam. Popck (–1558/9), afkomstig uit Kimswerd, was een dochter van Sybrant van Bonga en Gaets van Harinxma. Ocke was gehuwd met Bauck van Buygers (1546 – na 1620), dochter van Jan van Buygers en Reynsck van Auckama.

Van 1554 tot 1559 was Ocke prebendaris van het Sjaardemaleen te Franeker,5 op belofte dat hij na vier, vijf jaar het leen als priester zelf zou bedienen dan wel het leen als niet-gewijde zou teruggeven. Maar Ocke koos uiteindelijk niet voor een kerkelijke carrière. Hij ging studeren en moest daarvoor naar het buitenland. Tussen 30 juni en 30 september 1561 schreef hij zich in als lid van de Germaanse natie te Orléans.6 Blijkens inscripties in zijn album amicorum verbleef hij in 1564 en 1565 in Leuven (nr. 4, 8 en 11) en in 1568 en 1569 in Keulen (nr. 9 en 12), al komt zijn naam niet voor in de matrikels van de universiteiten daar.

Ocke overleed vóór 1570. Zijn weduwe hertrouwde op 5 november 1570 met Hector van Aytta (1546–1576) en huwde in 1581/2 een derde maal, met Jacobus Bouricius (1544–1622). Een portret van Ocke van Gratinga op 22-jarige leeftijd, gedateerd 1555 en toegeschreven aan Adriaen van Cronenburg, bevindt zich in het Fries Museum.7 Twee boeken uit bezit van Ocke met teksten van Griekse auteurs – Demosthenes, Herodotus, Thucydides – kwamen via de bibliotheek van de Franeker hoogleraar Petreius Tiara terecht in de Franeker Academiebibliotheek en bevinden zich nu in Tresoar te Leeuwarden.8

Het album van Ocke van Gratinga is in bezit geweest van de Duitse verzamelaarster en genealoge Elise Freiin von Koenig-Warthausen (1835–1921), die het binnen haar collectie betitelde als Stammbuch XVII. In juli 1884 noteerde zij gegevens over de contribuanten aan het album in een cahiertje, dat zich nog bij het album bevindt.9 In dat cahiertje liggen weer blaadjes met Nederlandstalige notities van een anonieme eerdere bezitter uit de tweede helft van de negentiende eeuw. In het album zelf is op het dekblad voorin een knipseltje geplakt uit een niet geïdentificeerde Duitse veilingcatalogus. Op 3 november 1967 kwam het album als kavel 1358 onder de hamer bij het veilinghuis Karl & Faber te München.10 De Universiteitsbibliotheek Amsterdam verwierf het op die veiling dan wel kort daarna van een antiquaar.

Albumbijdragen

1. Hessel van Hania, z.pl., 30-04-1569. Opdracht: ‘Consanguinitatis ergo haec sua depingi curauit insignia Auunculo suo colendo. Occoni a Gratinga. Hesselius Hania. phrisius occiduus Anno Salutis 1569. pridie calendas Maij’. Tegenover p. 15.

Zoon van Watze van Hania en Ydt van Gratinga; oomzegger van Ocke; geïmmatriculeerd te Keulen op 12-06-1560, te Leuven op 04-07-1561 en te Heidelberg op 15-01-1568; in 1581 gehuwd met Wick van Hermana (–1596); overleden in 1584; begraven in Jorwert.


2. Katharina van Aesgema, weduwe van Rienck van Gratinga, z.pl., 1565. Inscriptie: ‘In Memoriam mei. K.G.’. Motto: ‘Pense pour la fin’. Tegenover p. 25.

De anonieme eerdere bezitter en Elise Freiin von Koenig-Warthausen identificeren deze dame, met een slag om de arm, als Katharina van Gratinga, dochter van Sicke van Gratinga en zijn eerste echtgenote Ydt van Dekema, en dus een halfzus van Ocke. Deze Katharina zou non geweest zijn te Haarlem.11 Het afgebeelde wapen is echter dat van de Van Aesgema’s. In de database CBG Familiewapens wordt het, op basis van F.L. van Burmania’s Adelijk wapenboeck, zo beschreven: ‘gedeeld: I de Friese adelaar; II doorsneden: a in blauw een zilveren wassenaar overtopt door een gouden ster; b in zilver twee vissen van natuurlijke kleur boven elkaar’. Exact hetzelfde wapen staat afgebeeld op het 1588 gedateerde portret van Rinthje van Gratinga (–1613).12 Zij was een dochter van Ockes volle broer Rienck van Gratinga (–1563), raadsheer aan het Hof van Friesland, en Katharina van Aesgema (1542–1608).13 Rinthje, in 1588 nog ongehuwd, liet zich afbeelden met de alliantiewapens van haar ouders; het bewuste wapen is dat van haar moeder. De Van Aesgema die het meest in aanmerking komt voor identificatie met ‘K.G.’ is Ockes twee jaar eerder verweduwde schoonzuster Katharina van Aesgema alias Katharina van Gratinga, dochter van Gabbe van Aesgema en Rinthje van Beyma. Katharina hertrouwde in 1574 met Hessel Aysma.


3. P.C.E. van Heerma, [Leuven], 12-07-1564. Opdracht: ‘Nobili et insigni probitate. D. Occoni a Gratinga amico meo amicissimo, hoc arctiss. necessitudinis sijmbolum .P.C.E. ab Heerma. Anno 1564 .4. idus Julij.’ Motto: ‘NOCVIT DIFFERRE PARATIS’ (Wat rijp is voor uitvoering, lijdt schade door uitstel, Lucanus, Phars. I, 281). Tegenover p. 26.

Niet geïdentificeerd. Een zekere Gerrolt van Heerma geïmmatriculeerd te Leuven op 12-09-1563; zoon van Johan van Heerma en Syts van Juwinga; gehuwd met Doedt van Hania; overleden in 1589. Droeg bij aan het album van Johan van Eck (te Leuven op 21-08-1565).14


4. Johann Weinmaister, Leuven, 14-09-1565. Opdracht: ‘Nobilitate, nec non doctrina predito viro D. Occoni à Gratinga, in perpetuam sui memoriam scripsit Ioannes Weinmaisterus Monacensis. Louvanij, XIIII. die septembris Dlx0 et v [?]’. Motto: ‘Au seul Dieu gloire’. Motto in afkorting: ‘CMK’. Tegenover p. 31.

Afkomstig uit München; geïmmatriculeerd te Leuven op 15-11-1563 (‘Joannes Wymeester, Monacensis’). Droeg ook bij aan de alba van Ludwig Miller (in 1562)15 en Paul Heß (te Leuven op 30-05-1564).16


5. Persaquis?, z.pl., 05-06-1565. Opdracht: ‘Singularis amicitae gratia ponebat Anno 1565. nonis junijs Persaquis [?] [handmerk]’. Motto: ‘Justitiam cole’ (Draag zorg voor gerechtigheid, Cicero, De re publica, 6.16). Geen wapen. Tegenover p. 35.
Een lijmvlek onder de inscriptie doet vermoeden dat er op het blad nog een voorstelling (een prent?) geplakt gezeten heeft.


6. Ocke van Gratinga?, [Leuven], 1564. Alleen jaartal en motto: ‘QVI PATITVR VINCIT’ (Wie kan verduren, overwint). Tegenover p. 43.
Op de keerzijde een allegorische voorstelling over de liefde, waaarin personificaties van de deugden Caritas (liefde) en Fortitudo (standvastigheid) strijden met (vermoedelijk) de ondeugd Invidia (afgunst). Alledrie worden ze voorgesteld als vrouw. Invidia ligt op de vloer en probeert met een touw een hart naar zich toe te trekken. Caritas gaat het touw doorknippen met een schaar en Fortitudo (met haar gebruikelijke attributen, een leeuw en een zuil) steekt Invidia met een speer in de borst. Een kind – attribuut van Caritas – bekogelt haar bovendien met stenen. Tegenover p. 42.

De anonieme eerdere bezitter en Elise Freiin von Koenig-Warthausen noemen Ockes halfbroer Bocke van Gratinga, zoon van Sicke van Gratinga en diens eerste echtgenote Ydt van Dekema, gehuwd met Ymck van Roorda. Wapen identiek aan een wapenbord in het Fries Museum.17


7. Wytze van Camminga, z.pl., 1564. Opdracht: ‘Nobili, docto, ac studioso juveni, D. Occoni A Gratinga hoc amicitiae perpetuae symbolum Wijtzo a Cammijga poni curauit. 1.5.64.’ Motto: ‘SPES MEA CHRISTUS’ (Christus is mijn hoop). Tegenover p. 51.

Zoon van Tiete van Camminga (–1552) en Trijn van Hottinga (–1572); geïmmatriculeerd te Leuven op 29-03-1564; overleden in 1607 in een klooster in Osnabrück.


8. Sebastian Ridler, Leuven, 14-09-1565. Opdracht: ‘Nobilitate et eruditione praestanti uiro D. Occoni à Gratinga, iusti pingi sua te insignia Sebastianus Ridlerus Monacensis, in sui memoriam, actum Louvanij 14 septembris.’ Motto: ‘Mein hofnung stet allein zu Gott. Der vnns khann helfen aus aller not.’ Motto in afkorting: ‘S.I.D.M.’. Tegenover p. 54.

Geïmmatriculeerd te Leuven op 12-11-1563. Droeg ook bij aan de alba van Ludwig Miller (in 1563) en Paul Heß (te Leuven op 28-06-1564).


9. Syds van Scheltema, Keulen, 04-05-1569. Opdracht: ‘Nobili ac honesto viro D. Occoni gratinga perpetuae amicitiae atque memoriae ergo, conuictori suo iucundissimo, haec pingui curauit Sixtus de Scheltema Anno 1569 Mense Maij 4 Colonie’. Motto: ‘Ne quid nimis’ (Alles met mate, Terentius, Andria 61). Tegenover p. 66.

Zoon van Schelte van Scheltema en Ursel van Herckema (–1582); gehuwd met Tjemck van Aylva (–1615); overleden in 1611.


10. N.N., [Leuven, 1564?]. Wapen zonder inscriptie. Tegenover p. 119.
Op de keerzijde een mythologische voorstelling: Het oordeel van Paris. Geflankeerd door Amor en Hermes houdt Paris de gouden appel omhoog die hij moet toekennen aan de mooiste van de drie godinnen die voor hem staan: Hera (met schatkist en hoorn des overvloeds), Athene (met helm, speer, schild met Medusa-hoofd en uil) en Aphrodite. Tegenover p. 118.


11. Albert Pronner, Leuven, 02-12-1564. Opdracht: ‘Nobili, ac docto Adolescenti D. Occoni à Gratinga Frisio, Albertus Pronner Monacensis haec sua insignia in perpetuum amicitiae uinculum pingi curauit Louanij IIII Nonas Decembris Anno M.D.LXIIII.’ Motto: ‘W[...] Gott [...]r Vrundt [?]’. Tegenover p. 143.

Afkomstig uit München; geïmmatriculeerd te Leuven op 15-11-1563. Droeg ook bij aan de alba van Ludwig Miller (in 1562) en Paul Heß (te [Leuven] in 1564). Met een extra haaltje is Pr in ‘Pronner’ op enig moment veranderd in een B. De anonieme eerdere bezitter en Elise Freiin von Koenig-Warthausen lezen dan ook ‘Albertus Bonner’ en identificeren hem met een gelijknamige Leeuwarder burgemeester.


12. Luert Huinga, Keulen, 31-12-1568. Opdracht: ‘Nobili, generoso, atque docto Viro D. Occoni a Gratinga conuiflori suo charissimo haec paucula scribebat Luderus Huingha in perpetuae amicitiae memoriam. Coloniae anno 1568 ultimo Decembris.’ Citaten: ‘Sal uitae amicitia’ (Vriendschap is het zout des levens), ‘Solem ex mundo tollit qui e uita amicitiam’ (Aan het leven de vriendschap ontnemen is als de wereld van de zon beroven, Cicero), ‘Amicitiam cum nemine iungito, priusque exploraueris quimodo prioribus usi fuerint’ (Isocrates). Motto in afkorting: ‘A G W L’. Geen wapen. Tegenover p. 172.

Zoon van Wolter Huinga (–1587) en Anna Rengers; geïmmatriculeerd te Heidelberg op 10-12-1566; gehuwd met Frouke Entens; overleden in 1587.18


13. Johannes Renesse, z.pl., 1568. Inscriptie: ‘En dieu tes meditations, | propos et operations, | en dieu ta iunesse, et veillesse, | en dieu ton desir et richesse, | ton plaisir, ta joye, et ta gloire, | ton appuy, confort, et victoire, | en dieu ton principe et (a fin, | qu’ hereux tu sois) en dieu ta fin.’ (ontleend aan Pierre Ravillian, Instruction chrestienne, Antwerpen: Christoffel Plantijn, 1558, keerzijde titelpagina, ‘Au lecteur’). Motto: ‘C’est a jamais’. Geen wapen. Tegenover p. 179.

Afkomstig uit Utrecht; geïmmatriculeerd te Leuven op 04-04-1564. Droeg ook bij aan het album van Ludwig Miller (in 1564).


14. Frederik Verstrepen, [Leuven], 22-06-1564. Opdracht: ‘Adolescenti generoso occoni a Gratinga Phrijsio, fridericus Verstrepen Machliniensis conuictori suo iucundissimo perpetuae amicitiae ergo hoc symbolum deno dedit 1o calendas Julii Anno 1564.’ Motto: ‘Sustine et abstine’ (Duld en onthoud u, Gellius 17, 19, 6, naar Epictetus). Tegenover p. 200.

Afkomstig uit Mechelen; geïmmatriculeerd te Leuven op 08-05-1564. Droeg ook bij aan het album van Ludwig Miller (in 1563).


15. Gerrolt van Camminga, z.pl., z.d. Opdracht: ‘Nobili ac judicto adolescenti occoni a Gratinga in memoriam perpetuae amicitiae Geroldus a Cammyga poni curauit haec sua insignia’. Motto: ‘FLOS VIRTVTIS PERPERTVVS’ (Deugd is een eeuwigdurende bloem). Tegenover p. 219.

Geboren in 1546; zoon van Minne van Camminga en Luts van Herema; geïmmatriculeerd te Leuven op 29-03-1564; gehuwd met Atje van Ockinga (–1605); overleden te Leuven in 1589. Een portret van Gerrolt op zesjarige leeftijd, geschilderd door Adriaen van Cronenburg en gedateerd 1552, in het Fries Museum.19


16. Hans van Oostheim, z.pl., 1564. Inscriptie: ‘Was schaet gewagt | Frisch vnverzagt | Noch eyn mael’. Ondertekend met ‘Johan von Ostheym’. Geen wapen. Tegenover p. 224.

Zoon van Hessel van Oostheim, grietman van Idaarderadeel, en Teth van Burmania; gehuwd met Tryn van Galama (–1603); overleden in 1603 aan de pest. Vanaf 1594 kapitein in het Staatse leger, nam deel aan de Slag bij Nieuwpoort.20


Noten

Met dank aan André Buwalda voor enkele biografische en genealogische gegevens, aan Martin Engels voor enkele correcties en zijn observatie over de wijziging van ‘Pronner’ in ‘Bonner’, en aan Larissa van Vianen voor haar waardevolle suggesties omtrent de iconografie van de allegorische voorstelling.

  1. Zie over die alba Kees Thomassen & Klaas van der Hoek, ‘Drie broertjes op reis. De alba amicorum van Homme, Juw en Pieter van Harinxma’, Jaarboek voor Nederlandse boekgeschiedenis 7 (2000), p. 125–158; Klaas van der Hoek & Kees Thomassen, ‘De kolleksje Van Harinxma thoe Slooten. Alve Fryske alba amicorum wer foar it ljocht,’ Fryslân 6 (2000), nr. 1, p. 27–30; Yme Kuiper & Kees Thomassen, Banden van vriendschap. De collectie alba amicorum Van Harinxma thoe Slooten, Franeker 2001.
  2. Allard Pierson, Universiteit van Amsterdam, Hs. XXI C 9. Het album ontbreekt in C.L. Heesakkers & K. Thomassen, Voorlopige lijst van alba amicorum uit de Nederlanden voor 1800, ’s-Gravenhage 1986. Het wordt wel genoemd in Wolfgang Klose, Corpus alborum amicorum. Beschreibendes Verzeichnis der Stammbücher des 16. Jahrhunderts, Stuttgart 1988, p. 31, maar zonder vermelding van de huidige bewaarplaats. Het album is sinds kort online raadpleegbaar.
  3. D. And. Alciati Emblemata denuo ab ipso autore recognita [...], Lugduni: apud Gulielmum Rovill, 1564.
  4. Zie over Sicke en Popck onder meer: A. van Halmael & M. de Haan Hettema, Stamboek van den Frieschen, vroegeren en lateren, adel [...], I, Leeuwarden 1846, p. 66; D.J. van der Meer, ‘De pseudo-Burmania’s en Rienck van Hemmema te Hitsum’, Genealogysk jierboek 1994, Ljouwert 1994, p. 23–40, met name 26–28; Paul Noomen, ‘De genealogie van de Friese adel volgens Upcke van Burmania VIII. Burmania, te Birdingaterp, te Hitsum en Gratinga’, Genealogysk jierboek 2000, Ljouwert 2000, p. 128–154, met name 140–141.
  5. Herman Hazelhoff, Edwert Sjaardema’s erfenis. Van prebende tot stichting, Franeker 1993, p. 45, 52, 57. Zie over het Sjaardemaleen ook Hein Walsweer, ‘In “certaine prébende en l’église de St Martin en Franeker”. It Sjaardemalien opnij besjoen’, It Beaken 62 (2000), p. 27–55.
  6. M.H.H. Engels, ‘De Franeker academiebibliotheek vóór 1700’, in: Ph.H. Breuker & Michaël Zeeman (red.), Freonen om ds. J.J. Kalma hinne, Leeuwarden 1982, p. 266–284. Een bewerking is raadpleegbaar op de website van Martin Engels.
  7. Leeuwarden, Fries Museum, nr. S02009. Het portret draagt het opschrift ‘LOFT GODT ALTYT ÆTATIS SVE 22’.
  8. Engels 1982. Het betreft Habes lector Demosthenis Græcorum oratorum omnium facile principis Orationes duas & sexaginta [...], Bazel: Johannes Hervagius, 1532 (Tresoar, 793 TL fol); en Herodoti libri novem, qvibvs mvsarvm indita svnt nomina Clio [...], Bazel: Officina Hervagiana, 1557, samengebonden met Thvcydides cvm scholiis et antiqvis et vtilibvs sine qvibus author intellectu multum est difficilis [...], Bazel, Officina Hervagiana, [1540] (Tresoar, 449 G fol).
  9. Zie over haar en haar collectie: Gerhard Seibold, ‘Die Sammlerin Elise Freiin von Koenig-Warthausen. Versuch einer Würdigung am Beispiel von Handschriften aus ihrem Besitz’, Zeitschrift für Württembergische Landesgeschichte 70 (2011), p. 431–453. Veel alba uit haar bezit gaan vergezeld van een dergelijk cahiertje.
  10. Veilingcatalogus Bücher, Autographen. Auktion 108, Karl & Faber, München, 2/3-11-1967, p. 196 (nr. 1358).
  11. Van Halmael & De Haan Hettema 1846, p. 66.
  12. Veiling Wenen, Dorotheum, 11-06-2012, kavel 59. Zie voor meer gegevens en een afbeelding de database van het RKD.
  13. Van der Meer 1994, p. 40; O. Vries e.a., De Heeren van den Raede. Biografieën en groepsportret van de raadsheren van het Hof van Friesland, 1499–1811, Hilversum 1999, p. 241–242; Noomen 2000, p. 141.
  14. J.G. Smit, ‘Het album amicorum van Johan van Eck’, Flehite. Tijdschrift voor verleden en heden van Oost-Utrecht 7, nr. 3 (november 1975), p. 44–53: 48.
  15. Sigmaringen, Fürstlich Hohenzollernsche Hofbibliothek, Hs. 457. Zie Klose 1988 en het Repertorium alborum amicorum (RAA).
  16. Particuliere collectie. Zie Walther Ludwig, Beispiele interkonfessioneller Toleranz im 16.–18. Jahrhundert. Zwei humanistische Stammbücher und die christlichen Konfessionen, Hildesheim / Zürich / New York 2010 en het RAA.
  17. Leeuwarden, Fries Museum, nr. S01712B.
  18. Redmer Alma, ‘Rudolf Huinga te Uithuizermeeden. De achtergrond van een bijzonder monument’, Groninger Kerken 33, nr. 2 (april 2016), p. 49–52, 69–70.
  19. Leeuwarden, Fries Museum, nr. OKS 1993-002, bruikleen van de Ottema-Kingma Stichting.
  20. Zie de website De Friese Regimenten.

Posted in Fynsten | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Comments Off on Het album amicorum van Ocke van Gratinga

Wallace Stevens, Tinkend oan in ferbân tusken de bylden fan metafoaren

 
Tinkend oan in ferbân tusken de bylden fan metafoaren

De wâlddowen sjonge lâns de Perkiomen.
De bears, noch bang foar de yndianen, sit djip.

Yn it iene ear fan de fisker, dy’t alhiel
Ien ear is, sjonge de wâlddowen in inkeld liet.

De bearzen sjogge aloan foarút, streamop, ien
Kant út, en skrilje tebek foar it spatterjen

Fan wetterige spearen. De fisker is alhiel
Ien each, wêryn’t de do liket op in do.

Der is ien do, ien bears, ien fisker. En dochs,
Koe wurdt roekoe, roekoekoe. Hoe ticht

Komt elke fariant by it net ponearre tema...
Yn dat iene ear docht dy miskien perfekt oan:

Set er it útien. Yn dat iene each springt de do
Miskien yn byld en bliuwt dan dochs in do.

De fisker is miskien dy iene minske
Yn waans boarst de do mûlk delstrykt en ferstillet.

 

Thinking of a Relation between the Images of Metaphors

The wood-doves are singing along the Perkiomen.
The bass lie deep, still afraid of the Indians.

In the one ear of the fisherman, who is all
One ear, the wood-doves are singing a single song.

The bass keep looking ahead, upstream, in one
Direction, shrinking from the spit and splash

Of waterish spears. The fisherman is all
One eye, in which the dove resembles a dove.

There is one dove, one bass, one fisherman.
Yet coo becomes rou-coo, rou-coo. How close

To the unstated theme each variation comes . . .
In that one ear it might strike perfectly:

State the disclosure. In that one eye the dove
Might spring to sight and yet remain a dove.

The fisherman might be the single man
In whose breast, the dove, alighting, would grow still.

 

Ut Transport to Summer, 1947. De Perkiomen Creek is in sydrivier fan de Schuylkill River yn Pennsylvania.

Posted in Wallace Stevens | Tagged | Comments Off on Wallace Stevens, Tinkend oan in ferbân tusken de bylden fan metafoaren