Wallace Stevens, Dûns fan de makabere mûzen

 
Dûns fan de makabere mûzen

Yn it lân fan de kalkoenen, yn kalkoenewaar,
Rinne wy rûntsjes om de sokkel fan it byld.
Wat in prachtige skiednis, en sa ûnferwacht!
Monsieur sit te pearde. Mûzen oerdekke it hoars.

Dizze dûns is namleas. It is in ropske dûns.
Oant de punt fan Monsieur syn swurd ta
Dûnsje wy troch. De eptige taal fan de ynskripsje
Lêst as in mjuksel fan siters en tamboerinen:

De Stichter fan de Steat. Wa hat ea in steat stichte
Frij fan mûzen yn in stjerrend kâlde winter?
Wat in prachtich tafriel, patinearre en tuorjend,
De brûnzen earm útstrekt tsjin alle kwea!

 

Dance of the Macabre Mice

In the land of turkeys in turkey weather
At the base of the statue, we go round and round.
What a beautiful history, beautiful surprise!
Monsieur is on horseback. The horse is covered with mice.

This dance has no name. It is a hungry dance.
We dance it out to the tip of Monsieur’s sword,
Reading the lordly language of the inscription,
Which is like zithers and tambourines combined:

The Founder of the State. Whoever founded
A state that was free, in the dead of winter, from mice?
What a beautiful tableau tinted and towering,
The arm of bronze outstretched against all evil!

 

Ut Ideas of Order, 1936. Ofbylding: Paul Wayland Bartlett, Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette. Dit byld stiet sûnt 1932 yn Hartford, Connecticut, it wenplak fan Stevens.

Pleatst yn Wallace Stevens | Tagged , , | Reaksjes út op Wallace Stevens, Dûns fan de makabere mûzen

Elizabeth Bishop, De imazjinêre iisberch

 
De imazjinêre iisberch

De iisberch wie ús leaver as it skip,
al hold er ek de ein yn fan de reis.
Al stie er ek stokstiif as wolkich stien
en wie de hiele see bewegend moarmer.
De iisberch wie ús leaver as it skip;
dit amjend snieflak wie ús wol sa leaf,
al leinen ek de seilen fan it skip op see
lykas de snie ûnoplost op it wetter leit.
Besefsto, plechtich, driuwend fjild,
dat der in iisberch by dy rêst dy’t as er wekker is
faaks weitsje sil op dyn besnijde wyldernis?

Dy sêne – in matroas soe der syn sicht foar jaan.
Gjinien hat each foar ’t skip. De iisberch stiicht
en sinkt dan wer; syn siertuorkes fan glês
ferbetterje wat yn de loft ûntbrekt.
Dy sêne – wa’t hjir op ’e planken komt,
is ûnkeunstsinnich redenryk. It doek
is licht genôch en gean omheech oan koarden
sa fyn as ile twirren snie mar meitsje.
De brille fan dy spitsen, wyt,
daget de sinne út. De iisberch, withoeswier,
doart op in wif toaniel te stean en digert fier.

Fan binnenút slipet de iisberch syn fasetten.
As edelstiente út in grêf
behâldt er foar altyd himsels en toait
inkeld himsels, faaks ek de fjilden snie
dy’t lizzend op de see ús sa ferrasse.
Farwol, sizze wy, farwol, it skip rekket út koers
dêr’t weagen oergean yn inoarrens weagen
en wolken útrinne yn waarmer loft.
Iisbergen strike mei de siel
(selsmakke, beide, bûten waarnimming foltein)
en sjoch se sa: spierd, kein, ûndielber rjocht oerein.

 

The Imaginary Iceberg

We’d rather have the iceberg than the ship,
although it meant the end of travel.
Although it stood stock-still like cloudy rock
and all the sea were moving marble.
We’d rather have the iceberg than the ship;
we’d rather own this breathing plain of snow
though the ship’s sails were laid upon the sea
as the snow lies undissolved upon the water.
O solemn, floating field,
are you aware an iceberg takes repose
with you, and when it wakes may pasture on your snows?

This is a scene a sailor’d give his eyes for.
The ship’s ignored. The iceberg rises
and sinks again; its glassy pinnacles
correct elliptics in the sky.
This is a scene where he who treads the boards
is artlessly rhetorical. The curtain
is light enough to rise on finest ropes
that airy twists of snow provide.
The wits of these white peaks
spar with the sun. Its weight the iceberg dares
upon a shifting stage and stands and stares.

The iceberg cuts its facets from within.
Like jewelry from a grave
it saves itself perpetually and adorns
only itself, perhaps the snows
which so surprise us lying on the sea.
Good-bye, we say, good-bye, the ship steers off
where waves give in to one another’s waves
and clouds run in a warmer sky.
Icebergs behoove the soul
(both being self-made from elements least visible)
to see them so: fleshed, fair, erected indivisible.

 

Ut North & South, 1946

Pleatst yn Elizabeth Bishop | Tagged | Reaksjes út op Elizabeth Bishop, De imazjinêre iisberch

Wallace Stevens, De snieman

 
De snieman

Men moat doel hawwe oer winter
En nim de froast, de dinnetûken
Mei in koarste snie, yn eagenskou;

It in hiel skoft kâld hân hawwe
En skôgje de mei iis opwrede jeneverbei,
De spjirren rûch yn de fiere glinster

Fan de jannewaarjesinne; en tink
Oan gjin misêre yn it lûd fan de wyn,
Yn it lûd fan in pear blêden,

Dat it lûd is fan it lân
Fol fan deselde wyn
Dy’t waait yn deselde bare oarde

Foar de harker dy’t harket yn de snie
En, sels neat, neat skôget
Dat der net is en it neat dat der is.

 

The Snow Man

One must have a mind of winter
To regard the frost and the boughs
Of the pine-trees crusted with snow;

And have been cold a long time
To behold the junipers shagged with ice,
The spruces rough in the distant glitter

Of the January sun; and not to think
Of any misery in the sound of the wind,
In the sound of a few leaves,

Which is the sound of the land
Full of the same wind
That is blowing in the same bare place

For the listener, who listens in the snow,
And, nothing himself, beholds
Nothing that is not there and the nothing that is.

 

Ut Harmonium, 1923

Pleatst yn Wallace Stevens | Tagged | Reaksjes út op Wallace Stevens, De snieman

Poste restante XLII


‘Groeten uit’ (m.b.), ‘Bolsward | Marktstraat’ (r.m.), ‘Snel als | de luchtbol, die d’ aarde verlaat, | Is de groet van mijn harte, die tot U gaat!’ (r.û.), ±1910–1911. Fantasykaart, mearkleuredruk, 88×138 mm. Utjûn troch ‘P.v.A.’ yn G. Poststimpel Boalsert 26-04-1911. Ferstjoerd oan Grietje Tijmstra, Amsterdam, troch ‘T.A.’.

Oft ôfstjoerder ‘T.A.’ in frijer wie of in freondinne, wy komme it net te witten. Hy of sy is koart fan stof en skriuwt inkeld yn ôfkoartings. De inisjalen is neat mear oan taheakke as ‘pf’: pour féliciter, proficiat. En ja, in dei neidat de kaart út Boalsert wei ferstjoerd waard nei Amsterdam, hie de ûntfangster yndied wat te fieren: op 27 april 1911 wie Grietje Tijmstra jierdei.

Grytsje wie yn 1880 yn Wûns te wrâld kommen as tredde bern fan Ulbe Tijmstra en Antje Bergsma. Doe’t har âlden mei-elkoar trouden, wie Ulbe 65 jier en wie syn 34 jier jongere breid Antsje swier fan harren earste bern. Neffens de trouakte wie Antsje ‘geboren te Pingjum, dienstmeid, wonende te Wons, meerderjarige natuurlijke doch niet erkende dochter van Eeke Andries Bergsma, arbeidster, wonende te Pingjum, de vader onbekend’. By de berte fan Grytsje wie har heit Ulbe santich jier; hy ferstoar seis jier letter. Fan 1908 oant 1912 wie Grytsje tsjinstfaam yn Amsterdam op respektivelik de adressen Plantage Middenlaan 23 en Nassaukade 354. Yn 1913 troude se mei de widner Romke van Dijk (1873–1947), dy’t boer wie. Sy krigen ien soan, Gerrit Melle. Grytsje ferstoar yn Den Haach yn 1938.

De kaart dy’t Grytsje tastjoerd krige, is der ien út in searje fan njoggen fantasykaarten mei farianten, op ’e merk brocht troch in útjouwer mei it logo ‘P.v.A.G.’. Wat alle kaarten út de searje mienskiplik hawwe, is links in romantysk plaatsje, midden boppe it golvjende opskrift ‘Groeten uit’, rjochts boppe fleanende swellen wêrfan’t de grutste wat yn ’e snaffel hâldt, en rjochts ûnder in rymke. De njoggen ferskillende plaatsjes binne fan deselde hân as de plaatsjes op minstens twa oare, soartgelikense searjes ansichten út deselde tiid, sûnder logo’s of fermelding fan in útjouwer, mar neffens in meidieling op de achterkant ‘Printed in Germany’. Ek de hjir beskreaune searje is sûnder mis printe yn Dútslân, foar de Nederlânske merk.

Elk fan de njoggen foarstellings (AI) komt foar yn twa farianten. Fariant 1 hat fiif swellen, in swarte achtergrûn en in seisrigelich rymke yn losse letters. Fariant 2 hat trije swellen, in donkergriene achtergrûn en in twarigelich rymke yn ferbûne letters. Yn fariant 1 hâldt de grutste swel in banderol yn ’e snaffel, yn fariant 2 in rjochthoekich flak. Dat flak kin mei fiif ferskillende plaatsjes beprinte wêze. Subfariant 2a hat in brievekaart yn blau, subfariant 2b in tillegram yn blau, subfariant 2c in postwiksel fan de Nederlandsche Bank yn blau, subfariant 2d in bankbiljet fan twahûndert gûne yn swart en subfariant 2e in topografysk plaatsje fan it oanbelangjende plak yn swart.

Op de brievekaart, it tillegram en de postwiksel is om sa te sizzen ‘personalisearjende’ tekst meiprinte, ek al is dy net alhiel te lêzen en binne de nammen fiktyf. De brievekaart is adressearre oan ‘Mejuffrouw J. Z[…]’ yn Amsterdam, mei it boadskip ‘Verwacht spoedig antwoord terug. J[…]’. Op it tillegram stiet ‘Amsterdam […] (antwoord betaald) Zond U eene kaart terug. Cor’. En de postwiksel is ‘duizend kussen’ wurdich, út te kearen oan juffer Zondervan op it (fantasy)adres Koolstraat yn Landlust. Dit soarte teksten lykje de generike tapassingsmooglikheden fan de kaarten te ferminderjen, mar ôfstjoerders en ûntfangers sille harren der wol net om bekroade hawwe.

Hjirûnder in list fan de ‘Fryske’ eksimplaren yn de kolleksjes fan Tresoar en mysels (yn de byldbank fan it Histoarysk Sintrum Ljouwert haw ik gjin eksimplaren fûn). De ôfkoarting st. = ôfstimpele yn.

A. In pearke yn in loftballon.
A1. ‘Omhoog omlaag, waarheen ik ga / Uw beeld blijft in mijn hart, / En door de grootste vreugde trilt / Toch altoos de scheidenssmart. / Mijn hart zend [!] U, vol warmen gloed, / Van overal mijn besten groet.’ Banderol. De Lemmer (KvdH, st. 1912).
A2. ‘Snel als de luchtbol, die d’ aarde verlaat, / Is de groet van mijn harte, die tot U gaat!’
A2a. Brievekaart. Harns (KvdH, st. 1912).
A2e. Topografysk plaatsje. Boalsert, Merkstrjitte (KvdH, st. 1911).

B. In pearke op in kafeeterras.
B1. ‘Ver van huis, hoe schoon ’t er is, / Zoek ik toch iets, dat ik mis, – / Hoeveel vreugd ik hebben mag / U mis ik toch heel den dag. – / Daarom zend ik kort en goed, / U van hier mijn besten groet!’ Banderol. Harns (KvdH, st. 1912).
B2. ‘’t Zit hier zoo lekker en zoo goed, / Dat ik U dubbel vroolijk groet.’
B2a. Brievekaart. Heech (KvdH, st. 1911), Nijemardum (Tresoar, 103782, st. 1912).
B2d. Bankbiljet. Harns (KvdH, st. 1911).
B2e. Topografysk plaatsje. Bakhuzen, Doarpsstrjitwei (KvdH, st. 1912).

C. In man en in frou yn in twaddeklas treinkûpee.
C2. ‘Al zullen wij elkaar vooreerst niet ontmoeten, / Mijn hart zendt dag aan dag U mijn beste groeten!’
C2b. Tillegram. Harns (KvdH, st. 1911), Wânswert oan de Streek (Tresoar, FER1353, st. 1912).
C2e. Topografysk plaatsje. Ljouwert, stedhûs (KvdH, st. 1911).

D. Twa frommeskes yn in boatsje.
D2. ‘De Kab’lende golfjes van den vloed / Herhalen steeds weer mijn besten groet.’
D2c. Postwiksel. Warkum (KvdH, st. 1911).

E. In pearke te roltsjeriden.
E1. ‘De wereld zegt men, kan niet steeds / Zoo glad op rolletjes loopen / Ik voel het zelf, zoo ver van U / Blijf ik op ’t weerzien hopen! / En ’k zend U, uit een vol gemoed / Van verre nu mijn besten groet!’ Banderol. Ferwert (KvdH, st. 1914).
E2. ‘Wel, wel, had jij dat ooit gedacht, / Dat ik U zoo mijn groeten bracht?’
E2d. Bankbiljet. Ljouwert (KvdH, st. 1911).

F. In pearke te fytsen.
F2. ‘Al gaat het de wereld door, nog zoo vlug, / Naar U keert steeds mijn verlangen terug.’
F2e. Topografysk plaatsje. Ljouwert, stedhûs (KvdH, st. 1913), Nijlân (KvdH, st. 1911).

G. In frou swaait in stomboat út.
G2. ‘Hoe ver van U ik wezen mag, / Toch denk ik aan U elken dag!’
G2b. Tillegram. Harns (KvdH, 1911), Ie (KvdH, st. 1911).
G2e. Topografysk plaatsje. Ljouwert, Aldehou (KvdH, st. 1911).

H. In pearke mei sjauffeur yn in mei blommeslingers fersierde auto.
H1. ‘Sneller nog dan deez’ auto / Voortspoedt langs de wegen, / Snelt mijn hart verlangend U / Heel van verre tegen. / En der rozen teere gloed / Brengt van hier U blij mijn groet.’ Banderol. Blauhús (KvdH, st. 1911).

I. In man bringt in brief op ’e post.
I2. ‘Nog pas maar hier, zend ik met spoed / U mijn allerbesten groet.’
I2a. Brievekaart. Harns (KvdH, 1911).

Mar wa wie no de útjouwer dy’t de kaarten yn Nederlân op ’e merk brocht en achter it logo ‘P.v.A.G.’ skûlgiet? It logo komt net foar yn it oersjoch ‘Vignetten en monogrammen van uitgevers’ yn de Encyclopedie van de Nederlandse prentbriefkaart fan H.J. Haverkate. Nei wat sykjen op ’e taast bin ik der wis fan dat it giet om de Grinzer útjouwer Philippus van Amerongen. Hy waard berne yn Grins yn 1870 as soan fan de keapman Jouda Salomon van Amerongen (1821–1870) en Roosie de Groot (1825–1902). Philippus dreau in winkel yn papierwaren yn de Kleine Haddingestraat 1 en joech berneboeken út, mei titels as Wintervreugd!, Plaatjes en versjes en Asschepoester en de gelaarsde kat. Al yn 1897 advertearre er ek mei nijjierskaarten, ‘waaronder fijne en ordinaire soorten, welke tegen spotprijzen zullen verkocht worden’. Yn 1902 troude Philippus mei Paula (offisjeel Paulina) Vijth, berne yn Kalkar yn 1875. Wierskynlik yn itselfde jier ferhuze er de winkel nei it Zuiderdiep 120. Philippus en Paula krigen twa dochters: Rosa (1903) en Jozephina (1904).

Yn febrewaarje 1912 ferfear de húshâlding fan Grins nei Amsterdam. De famylje wenne dêr yn ’e rin fan de jierren op ferskillende adressen, mei as lêste adres, sûnt april 1938, Deurloostraat 39 ien heech. Philippus sette yn Amsterdam in winkel yn lúkse papier op oan de Geldersekade 117. Yn de earste tiid yn Amsterdam joech er noch wolris ansichten út, foarsjoen fan in logo dat liket op it ear­dere Grinzer logo, mar mei in A yn plak fan de G. Fryslân wie no in stik fierder fuort; ik haw net de yndruk dat syn ansichten dêr noch in protte ôfset fûnen. Inkeld fan Haulerwyk is my in Fryske ansicht mei it logo ‘P.v.A.A.’ bekend.

Philippus lei him yn Amsterdam foaral ta op berneprinteboeken, en dy beaën gauris wat nijs – boeken mei ôfwriuwplaatsjes, mei beweechbere dielen, mei kontoeren stanst yn de foarm fan de foarstelling op it omslach. It abie-printeboek bygelyks dat er yn 1923 útjoech by gelegenheid fan it 25-jierrich jubileum fan keninginne Wilhelmina hat de kontoeren fan de kroan op it foarplat. In searje berneboekjes mei ferskes, ferskynd yn 1926, kin boppedat lûd jaan. Sa is der ien by mei de kontoeren fan in kat dy’t miauket as je derop drukke. Ek apart is Het Amerikaansche poppenprentenboek út 1925, neffens in advertinsje ‘met beweegbare oogen, in 4 soorten’. Guon fan de boekjes dy’t Van Ame­rongen útjoech, binne nammers bewurke werútjeften fan boekjes út it bûtenlân. In fêste tekstskriuwer en tekstbewurker wie in Freddy Last, oer wa’t ik fierders neat fine kin. It sil in pseudonym wêze – faaks fan Philippus sels?

Doe kamen de oarloch en de Shoah. Om 1940 hinne stapte Philippus út de saak, dy’t fuort­set waard ûnder de namme Repli; ûnbekend is oft er der frijwillich of ûnder twang mei ophold. Yn 1942 of 1943 waarden Philippus, Paula en Rosa weifierd nei kamp Westerbork. Op 30 maart 1943 waarden sy op transport set nei it ferneatigingskamp Sobibor yn Poalen. It wie it fyfde fan de yn totaal njoggentjin transporten dy’t út Westerbork wei nei Sobibor plakhân hawwe. By dat fyfde transport gong it om 1255 minsken. Net ien fan harren hat Sobibor oerlibbe. Philippus, Paula en Rosa waarden direkt nei oankomst op 2 april 1943 fergasse.

Summiere gegevens oer harren binne te finen op de website Joods Monument. In besiker foege dêr dit oan ta:

Philippus van Amerongen had tijdens de Duitse bezetting een afspraak met zijn bovenburen. Wanneer het gezin Van Amerongen onverhoeds zou worden opgehaald van huis, moesten de buren dat onmiddellijk melden bij de notaris op de Stadion­weg. Die zou ervoor zorgen dat het gezin vrij zou komen. Het gezin is twee maal opgehaald en weer vrijgelaten. Een derde keer kwamen zij niet meer terug. De buren hadden het vermoeden dat het geld, waarmee het gezin werd vrijgekocht, op was.

Ek Salomon Mathijse, echtgenoat fan Jozephina, waard yn Sobibor fermoarde. Jozephina oerlibbe de oarloch. Sy ferstoar yn 1996, yn ’e âldens fan 92 jier.

Op in grize snein fyts ik nei de Deurloostraat, yn de Rivierenbuurt, Amsterdam-Súd. It is noch gjin tsien menuten fytsen fan dêr’t ik wenje. Oeral yn Súd, ek yn myn eigen strjitte, lizze ta neitins oan weifierde en fermoarde Joaden foar harren lêste wenadres stroffel­stiennen tusken de stoeptegels. It binne der noch te min; foar de doar fan Deurloostraat 39 I leit gjinien. Ik fyts troch nei it Holocaust Namenmonument oan de Weesperstraat en rin dêr tusken de bakstiennen muorren. Op elke bakstien stiet de namme fan in fermoarde Joadske Nederlanner. It monumint telt 102.000 fan dy bakstiennen. Op ien fan de muorren fyn ik de nammen fan Philippus, Paula en Rosa van Amerongen.
 

Pleatst yn Poste restante | Tagged , , , , , , , , , , , , , | Reaksjes út op Poste restante XLII

Else Lasker-Schüler, Ofskie

 
Ofskie

Mar do kaamst nea by jûn –
Ik siet yn in stjerremantel.

. . . Waard der by myn hûs oankloppe,
Dan wie ’t myn eigen hert.

Dat hinget no oan eltse doarpost,
Ek oan dyn doar;

Tusken farens ferbleekjende fjoerroazen
Yn it brún fan de guirlande.

Ik ferve dy de himel toarnbei
Mei myn hertebloed.

Mar do kaamst nea by jûn –
. . . Ik stie yn gouden skuon.

 

Abschied

Aber du kamst nie mit dem Abend –
Ich saß im Sternenmantel.

. . . Wenn es an mein Haus pochte,
War es mein eigenes Herz.

Das hängt nun an jedem Türpfosten,
Auch an deiner Tür;

Zwischen Farren verlöschende Feuerrose
Im Braun der Girlande.

Ich färbte dir den Himmel brombeer
Mit meinem Herzblut.

Aber du kamst nie mit dem Abend –
. . . Ich stand in goldenen Schuhen.

 

Ut Die gesammelten Gedichte, 1917. YouTube: Jaap Nico Hamburger, ‘Songs in Times of Honour, 2: Abschied’, útfierd troch Daniela Skorka (sopraan), it Ensemble Caprice en The Jerusalem Baroque Orchestra.

Pleatst yn Mear | Tagged , , | Reaksjes út op Else Lasker-Schüler, Ofskie

Georg Trakl, Flústere yn ’e neimiddei

 
Flústere yn ’e neimiddei

Sinne, hjerstich skraal en skou;
Fruchten falle fan de tûken.
Dizze lange middei lûke
Stiltes gear yn romten blau.

Stjerrenslûd fan stiel wurdt heard,
Snijt in wyt dier ôf de amme.
Rouwe sang fan brune fammen
Is ferwaaid mei fallend blêd.

Foarholle dreamt kleuren Gods,
Fielt fan waan de sêfte wjukken.
Skaden oer de heuvel swikke,
Seame mei wat swarts en rots.

Skimering fol rêst en wyn;
Drôf gitaarspul reauntet hinne.
By de mylde lampe binnen
Pleisterest yn dreameskyn.

 

In den Nachmittag geflüstert

Sonne, herbstlich dünn und zag,
Und das Obst fällt von den Bäumen.
Stille wohnt in blauen Räumen
Einen langen Nachmittag.

Sterbeklänge von Metall;
Und ein weißes Tier bricht nieder.
Brauner Mädchen rauhe Lieder
Sind verweht im Blätterfall.

Stirne Gottes Farben träumt,
Spürt des Wahnsinns sanfte Flügel.
Schatten drehen sich am Hügel
Von Verwesung schwarz umsäumt.

Dämmerung voll Ruh und Wein;
Traurige Guitarren rinnen.
Und zur milden Lampe drinnen
Kehrst du wie im Traume ein.

 

Ut Gedichte, 1913
 

Pleatst yn Georg Trakl | Tagged | Reaksjes út op Georg Trakl, Flústere yn ’e neimiddei

Else Lasker-Schüler, Heimlik by nacht

 
Heimlik by nacht

Ik haw dy keazen
Under alle stjerren.

En bin wach – in harkjende blom
Yn it gûnzjende lof.

Us lippen wolle huning meitsje,
Us glânzjende nachten binne opbloeid.

Oan de sillige lúster fan dyn liif
Untstekt myn hert syn himels –

Al myn dreamen hingje oan dyn goud,
Ik haw dy keazen ûnder alle stjerren.

 

Heimlich zur Nacht

Ich habe dich gewählt
Unter allen Sternen.

Und bin wach – eine lauschende Blume
Im summenden Laub.

Unsere Lippen wollen Honig bereiten,
Unsere schimmernden Nächte sind aufgeblüht.

An dem seligen Glanz deines Leibes
Zündet mein Herz seine Himmel an –

Alle meine Träume hängen an deinem Golde,
Ich habe dich gewählt unter allen Sternen.

 

Ut Die gesammelten Gedichte, 1917. YouTube: Arash Safaian, ‘Zwei Lieder nach Gedichten von Else Lasker-Schüler: Heimlich zur Nacht’, 2023, útfierd troch Sonja Leutwyler (mezzosopraan), Astrid Leutwyler (fioele) en Benjamin Engeli (piano).

Pleatst yn Mear | Tagged , , , , | Reaksjes út op Else Lasker-Schüler, Heimlik by nacht

It poesyalbum fan Klaaske Anema

NRC Handelsblad wie mar ien fan de kranten en omroppen dy’t begjin 2002 kritykleas omslikken op wat it Histoarysk Sintrum Ljouwert optsjinne hie. ‘Gedicht Mata Hari gevonden’, kopte de krante boppe in berjocht oer de fynst fan in poesyalbum mei dêryn in bydrage út 1888 fan de doe alve- of tolve­jierrige Margaretha Zelle. Hoe no, hie de lettere femme fatale behalven dûnseres ek dichteres west?

‘Een tot nu onbekend gedicht van Mata Hari’ neamde NRC Handelsblad it ferske dat Margaretha skreaun hie yn it poesyalbum fan har skoalfreondinne Grytsje de Hoo.1 Sa’n formulearring giet de suggestje fan út dat Margaretha Zelle alias Mata Hari, nêst wat se fierders yn har tragyske libben allegearre útspûke, ek poëtysk warber west hie. In suggestje dy’t eksplisyt makke waard yn de kop boppe it berjocht dat it online poëzytydskrift Rottend Staal oan it nijs wijde: ‘MATA HARI SCHREEF OOK GEDICHTEN’.2

In foute suggestje. It Ljouwerter famke Margaretha Zelle skreau net sels gedichten, sy skreau gedichten oer. Soks is eigen oan poesy­albums, sa’t dat ek eigen wie oan de beide sjenres hân­skriften dêr’t it poesyalbum út ûntstien is, it album amicorum en de persoanlike poëzyblomlêzing. Nim de bydrage dy’t Margaretha levere oan in oar poesyalbum, dat fan Ybeltsje Hoogslag.3 Dêr skreau se op 16 febrewaarje 1889 it folgjende ferske yn:

Als gij soms in stille stonden
Vreugde in uw album smaakt
En dit blaadje hebt gevonden
Denk dan wie ’t u heeft gezonden
’k Wensch dat ’t u gelukkig maakt

Dat ferske giet werom op it gedicht ‘In een album’, dat al yn 1832 publisearre waard, yn it Letterkundig magazijn, van wetenschap, kunst en smaak.4 De auteur, inkeld oantsjut mei ‘K.H.G.’, wie de predikant Koenraad Hendrik Greeven (1798–1876).5 Yn totaal telt ‘In een album’ 29 rigels; de seis dy’t Margaretha yn Ybeltsje har album sette, foarmje it slot. Margaretha sil de rigels wol net streekrjocht út dat Letterkundig magazijn fan 1832 oerskreaun hawwe. Sy hat se grif fûn yn in lettere boarne – yn in blomlêzing of foarbyld­boekje bygelyks, of as blêdfolsel yn in krante of tydskrift. Dat ferklearret ek de farianten.

Itselde is sûnder mis it gefal mei it ferske dat Margaretha yn 1888 bydroech oan dat yn 2002 foar it ljocht kommen poesyalbum fan Grytsje de Hoo. Dat ferske gong sa:

Wilt gij alle klippen mijden
Van de groote levenszee.
Neem dan voor kaptein en stuurman
Deugd en achting met u mee.
Godsvrucht zij u tot matrozen.
En de vrijheid uw compas.
Moed uw Anker. Hoop uw zeilen
Tot bewaring dezer plas.
Hoe de golven dan ook slaan.
Gij landt wis behouden aan.

In boarne fan fóar 1888 haw ik noch net fûn (in kwestje fan tiid), mar lettere, net-publisearre fyn­­plakken binne der wol. Inkeld dy fynplakken meitsje it al tige ûnwierskynlik dat Margaretha Zelle de betinker fan it ferske wêze soe. Twa fan de fynplakken binne it poesyalbum fan Idskia Postma (Konsenylje, 10-12-2022) en it hjirûnder beskreaune poesyalbum fan har dochter Klaaske Anema (1911–1994).

It poesyalbum fan Klaaske stekt yn in bân fan pears flewiel mei op it foarplat twa hoekstikjes en in klaverfjouwer fan sulverkleurich blik. Nei in tekstleaze ‘titelside’, beprinte mei blaublomkes en in lânskipke, folgje fjirtjin bydragen, dêr’t acht fan fersierd binne mei ien oant seis poesyalbumplaatsjes. It is in typysk famylje­poesy­album: tolve fan de fjirtjin bydragen binne fan famyljeleden.

De bydragen binne pleatst op mar fiif ferskillende dagen: op 8 jannewaarje 1922 yn Froubuorren (nû. 12), op in dei yn maart 1922 yn Wurdum (nû. 36), op 12 maart 1926 yn Stiens (nû. 78), op in dei yn maaie 1927 yn de buorskip Burstum (nû. 11) en op 8 oktober 1927 yn Feanwâlden (nû. 910, 1214). Dy deis yn maart 1922 wie Klaaske mei har mem Idskia op besite by pake en beppe oan memmekant yn Wurdum, dêr’t ek noch twa ûngetroude tantes wennen. Behalven it poesyalbum fan Klaaske waard ek dat fan Idskia doe oanfolle. Yn beide albums die beppe (nû. 3) de bydrage fan pake (nû. 4) der mar even by.

De bydragen oan it poesyalbum fan Klaaske Anema binne fan:

1. Idskia Postma, Froubuorren, 08-01-1922. Klaaske har mem. It gedicht ‘Het klaverblad’ fan Albert Evert Carl van Someren (1821–1890), 16 (oarspronklik 4×4) rigels, sûnder de titel.6

Berne Wurdum 30-03-1887, ferstoarn Ljouwert 27-12-1964, dochter fan Bouke Pieter Postma (1860–1937, nû. 4) en Klaaske Bosma (1861–1935, nû. 3), troud Ljouwerteradiel 07-12-1910 mei Tiete Anema (1885–1944, nû. 2).

2. Tiete Anema, Froubuorren, 08-01-1922. Klaaske har heit. Gedicht, 10 rigels, earste rigel ‘Kindlief ik wensch U het beste’.

Berne Tsjom 07-11-1885, ferstoarn Froubuorren 17-04-1944, soan fan Jacob Anema (1855–1941) en Antje Westra (1858–1909), troud Ljouwerteradiel 07-12-1910 mei Idskia Postma (1887–1964, nû. 1).

3. Klaaske Bosma, Wurdum, 03-1922. In beppe fan Klaaske. Gedicht, 10 rigels, earste rigel ‘Wilt gij alle klippen mijden’.7

Berne Bears 22-11-1861, ferstoarn Wurdum 22-09-1935, dochter fan Pieter Bosma (1830–1908) en Janke van der Hem (1832–1898), troud Ljouwerteradiel 09-05-1885 mei Bouke Pieter Postma (1860–1937, nû. 4).

4. Bouke Pieter Postma, Wurdum, 03-1922. In pake fan Klaaske. Gedicht, 20 rigels, earste rigel ‘Van twee bloemen wil ik spreken’.8

Berne Grou 08-11-1860, ferstoarn Wurdum 05-05-1937, soan fan Klaas Postma (1824–1909) en Jetske Visser (1827–1899), troud Ljouwerteradiel 09-05-1885 mei Klaaske Bosma (1861–1935, nû. 3).

5. Janke Postma, Wurdum, 03-1922. In tante fan Klaaske. Gedicht, 8 rigels, earste rigel ‘Ga door ’t leven moedig voort’.

Berne Wurdum 04-01-1886, ferstoarn Wurdum 30-11-1945, dochter fan Bouke Pieter Postma (1860–1937, nû. 4) en Klaaske Bosma (1861–1935, nû. 3), net troud.

6. Fettje Postma, Wurdum, 03-1922. In tante fan Klaaske. Gedicht, 14 rigels, earste rigel ‘Rozen en doornen, donker en licht’.9

Berne Wurdum 08-05-1904, ferstoarn Ljouwert 18-01-1982, dochter fan Bouke Pieter Postma (1860–1937, nû. 4) en Klaaske Bosma (1861–1935, nû. 3), net troud.

7. ‘Ypie’ = Ybeltje Minke Hoogland, Stiens, 12-03-1926. Gedicht, 4 rigels, earste rigel ‘Ik ben een bloempje zwak en teeder’.

Berne Frjentsjer 19-10-1912, ferstoarn Noardburgum 03-05-1992, dochter fan Johannes Hoogland (1879–1917) en Tjimkje van der Velde (1881–1950, nû. 8), troud Ljouwerteradiel 07-11-1934 mei Schelte Brandsma (1908–1985).

8. Tjimkje van der Velde, Stiens, 12-03-1926. Gedicht, 6 rigels, earste rigel ‘Weinig letters heb ik noodig’.10

Berne Lekkum 13-11-1881, ferstoarn Jelsum 24-09-1950, dochter fan Pier van der Velde (1853–1926) en Ybeltje Jansma (1858–1923), troud 1. Ljouwerteradiel 24-03-1906 mei Johannes Hoogland (1879–1917), troud 2. Ljouwerteradiel 13-11-1919 mei Hendrik Tuininga (1872–1942), widner fan Hijke Bakker (1876–1916).

9. Simon Klaas Sipma, Feanwâlden, 08-10-1927. In neef fan Klaaske. ‘Kort en Goed. | Mijn wensch is klein. | Klaaske je zult gelukkig zijn.’

Berne Froubuorren 19-12-1905, ferstoarn Wûns (offisjeel: It Hearrenfean) 17-04-1945, soan fan Gerben Sipma (1872–1937, nû. 12) en Trijntje Anema (1881–1963, nû. 10), troud Dantumadiel 18-06-1932 mei Elisabeth Veenstra (1907–1986). Lid fan it ferset; ferstoarn oan de ferwûnings dy’t er oprûn yn in fjoergefjocht mei Dútske soldaten ûnder Ingwier by Makkum.11

10. Trijntje Anema, Feanwâlden, 08-10-1927. In tante fan Klaaske. Gedicht, 8 rigels, earste rigel ‘Zij uw leven als viooltje’.

Berne Tsjom 22-06-1881, ferstoarn Feanwâlden 05-10-1963, dochter fan Jacob Anema (1855–1941) en Antje Westra (1858–1909), troud Frjen­tsjer­­­­­­teradiel 30-05-1903 mei Gerben Sipma (1872–1937, nû. 12).

11. Antje Sipma, Burstum (tusken Grou en Akkrum), 05-1927. In nicht fan Klaaske. Lêste strofe fan ‘De landelijke spiegel’ troch Frederikus Hendrikus van Leent (1830–1912), 4 rigels, sûnder de titel.12

Berne Froubuorren 19-05-1904, ferstoarn It Hearrenfean 20-03-1961, dochter fan Gerben Sipma (1872–1937, nû. 12) en Trijntje Anema (1881–1963, nû. 10), troud Frjentsjer­teradiel 09-04-1925 mei Anne Voolstra (1904–1972).

12. Gerben Sipma, Feanwâlden, 08-10-1927. In omke fan Klaaske. Gedicht, 8 rigels, earste rigel ‘Zoekt gij vergeefs een roosje’.

Berne Froubuorren 23-02-1872, ferstoarn Feanwâlden 04-03-1937, soan fan Siemen (ek Symen) Sipma (1824–1904) en Grietje de Jong (1830–1903), troud Frjentsjerteradiel 30-05-1903 mei Trijntje Anema (1881–1963, nû. 10).

13. Grietje Sipma, Feanwâlden, 08-10-1927. In nicht fan Klaaske. Earste twa strofes fan ‘De waarde van een goed hart’ troch Johann Nepomuk Christoph Friedrich Schmid (sûnt 1837 von Schmid, 1768–1854), 8 (oarspronklik 2×4) rigels, sûnder de titel.13

Berne Tsjom 21-04-1909, ferstoarn Dokkum 30-05-1990, dochter fan Gerben Sipma (1872–1937, nû. 12) en Trijntje Anema (1881–1963, nû. 10), troud Dantumadiel 12-05-1934 mei Steffen Riemersma (1902–1983).

14. Jeltje Sipma, Feanwâlden, 08-10-1927. In nicht fan Klaaske. Gedicht, 5 rigels, earste rigel ‘Zooals de schoone lentetijd’.

Berne Tsjom 13-05-1911, ferstoarn Hurdegaryp 24-01-2010, dochter fan Gerben Sipma (1872–1937, nû. 12) en Trijntje Anema (1881–1963, nû. 10), troud Tytsjerksteradiel 21-05-1938 mei Dirk Vriesema (1908–1993).

Noaten

  1. Histoarysk Sintrum Ljouwert. Sjoch ûnder mear NRC Handelsblad, 12-01-2002; Friesch Dagblad, 12-01-2002; Nieuwsblad van het Noorden, 12-01-2002; Omrop Fryslân, 11-01-2002.
  2. Rottend Staal, jannewaarje 2002.
  3. Ljouwert, Fries Museum, D2005-462.
  4. Letterkundig magazijn, van wetenschap, kunst en smaak. Voor het jaar 1832, tweede stuk, Amsterdam 1832, s. 432.
  5. Sjoch oer him Biographisch woordenboek van protestantsche godgeleerden in Nederland, diel 3, ’s-Gravenhage 1919–1931, s. 331–332; Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek, diel 6, Leiden 1924, kol. 629.
  6. A.E.C. van Someren, ‘Het klaverblad’, Christophilus. Christelijk jaarboekje voor 1844, jiergong 4, Nijmegen 1843, s. 84. Ek yn de poesyalbums fan Petronella Andringa yn in net datearre bydrage (Tresoar, Ljouwert), Fetsje Postma (nû. 6) yn in bydrage fan Klaaske Bosma (nû. 3) út 1916 (eigen kolleksje) en Idskia Postma (nû. 1) yn in bydrage út 1922 (eigen kolleksje). Fierders M.L. van Albada, Poësie. Zes generaties albumversjes, Midlaren 1984, s. 117, yn bydragen fan 1874 ôf.
  7. Ek yn de poesyalbums fan Grytsje de Hoo yn in bydrage fan Margaretha Zelle (letter bekend as Mata Hari) út 1888 (Histoarysk Sintrum Ljouwert) en Idskia Postma (nû. 1) yn in bydrage út 1922. Fierders Van Albada 1984, s. 100, yn in bydrage út 1980.
  8. Ek yn it poesyalbum fan Fetsje Postma (nû. 6) yn in bydrage út 1916.
  9. Van Albada 1984, s. 118, yn in bydrage út 1882. Ek yn it poesyalbum fan Fetsje Postma sels yn in bydrage fan Idskia Postma (nû. 1) út 1916. It gedicht befettet in rigel, ‘Leeven is lieven en lieven is leven’, dy’t oarspronklik út it gedicht ‘Lieven en leven’ fan Abraham des Amorie van der Hoeven (1821–1848) komt; sjoch Abm. des Amorie van der Hoeven jr., Proza en poëzy, Leeuwarden 1850, s. 224–225.
  10. Ek yn de poesyalbums fan Saakje Obma yn in bydrage út 1894 (Admiraliteitshûs, Dokkum), Petronella Andringa yn in bydrage út 1898, Antsje Toornstra yn bydragen út 1901 en 1919 (Admiraliteitshûs, Dokkum), Fetske Hemminga yn in bydrage út 1915 (Tresoar, Ljouwert) en Fetsje Postma (nû. 6) yn in bydrage út 1918.
  11. Sjoch de websites fan de Oorlogsgravenstichting en fan de Stichting Sneek 1940–1945.
  12. F.H. van Leent, ‘De landelijke spiegel’, Cornelia. Damesalmanak voor het schrikkeljaar 1876, Utrecht [1875], s. 19.
  13. Christoph Schmid, ‘De waarde van een goed hart’, Bloesems, toegewijd aan den bloeijenden leeftijd. Gedichten voor de jeugd, vertaald door W.N. Peijpers, Amsterdam [1856], s. 46.
Pleatst yn Fynsten | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Reaksjes út op It poesyalbum fan Klaaske Anema

Else Lasker-Schüler, Wrâldbeslút

 
Wrâldbeslút

Der is wat yn ’e wrâld dat gûlt,
As wie ferstoarn ús leaven Hear,
En it leaden skaad dat der hinnefalt,
Drukt as in grêf sa swier.

Kom, skûlje wêr’tst ticht by my bist…
It libben leit yn elkeniens hert
As yn in deamanskist.

Do! Patsje wy dan djip tegearre –
Der kloppet in langstme oan de wrâld,
Wy moatte dêr oan stjerre.

 

Weltende

Es ist ein Weinen in der Welt,
Als ob der liebe Gott gestorben wär,
Und der bleierne Schatten, der niederfällt,
Lastet grabesschwer.

Komm, wir wollen uns näher verbergen …
Das Leben liegt in aller Herzen
Wie in Särgen.

Du! wir wollen uns tief küssen –
Es pocht eine Sehnsucht an die Welt,
An der wir sterben müssen.

 

Ut Der siebente Tag, 1905. YouTube: Brunhilde Sonntag, ‘Weltende’ (1994), útfierd troch Hanna Krieger (sopraan) en Gertrud Firnkees (piano).
 

Pleatst yn Mear | Tagged , , , | Reaksjes út op Else Lasker-Schüler, Wrâldbeslút

Georg Trakl, Yn it fean

 
Yn it fean

Swalker yn de swarte wyn; sacht flústeret it toarre reid
Yn de stilte fan it fean. In flecht wylde fûgels
Oan de grize himel folget;
Dwers oer donkere puollen.

Beroering. Yn ferfallen klinte
Fladderet op mei swarte wjukken it bedjer;
Ferkreupele bjirken suchtsje yn de wyn.

Jûn yn ferlitten herberch. De sêfte swiermoedigens
Fan gerskjend fee omweeft de thúsreis,
Ferskining fan de nacht: podden dûke op út sulveren puollen.

 

Am Moor

Wanderer im schwarzen Wind; leise flüstert das dürre Rohr
In der Stille des Moors. Am grauen Himmel
Ein Zug von wilden Vögeln folgt;
Quere über finsteren Wassern.

Aufruhr. In verfallener Hütte
Aufflattert mit schwarzen Flügeln die Fäulnis;
Verkrüppelte Birken seufzen im Wind.

Abend in verlassener Schenke. Den Heimweg umwittert
Die sanfte Schwermut grasender Herden,
Erscheinung der Nacht: Kröten tauchen aus silbernen Wassern.

 

Ut Sebastian im Traum, 1915

Pleatst yn Georg Trakl | Tagged | Reaksjes út op Georg Trakl, Yn it fean