{"id":15733,"date":"2021-08-31T23:00:47","date_gmt":"2021-08-31T21:00:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.konsenylje.nl\/?p=15733"},"modified":"2025-05-14T23:40:54","modified_gmt":"2025-05-14T21:40:54","slug":"poste-restante-xxxviii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/?p=15733","title":{"rendered":"Poste restante XXXVIII"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

\u2018WORKUM<\/small>\u2019 (m.), 1908. Ljochtdruk, 138\u00d787 mm. Utj\u00fbn troch Tjerk Gaastra Bzn. \/ M. Gl\u00fcckstadt & M\u00fcnden, Hamburch, searje Argus 11, n\u00fb. 37900. Poststimpels Frjentsjer 06-08-1908 en It<\/nobr> Hearrenfean 08-08-1908. Ferstjoerd oan T. Oostra, p\/a Johannes Siebenga, It Hearrenfean, s\u00fbnder fermelding fan in \u00f4fstjoerder.<\/p>\n

\"\"<\/a>De krante as finster op de wr\u00e2ld \u2013 it is in klisjee d\u00ear\u2019t hjoeddedei de wierheid troch de eksp\u00e2nsje fan ynternet en sosjale media hieltyd betrekliker fan wurdt. Mar de krante hjirboppe, mear as h\u00fbndert jier \u00e2ld, is yndied noch in soarte fan finster op in lyts<\/nobr> stikje wr\u00e2ld. Der sitte twa iepeningen yn de krante<\/nobr> en de boppeste biedt sicht op wat der<\/nobr> achter de krante liket te w\u00eazen. Dy iepeningen<\/nobr> binne net regelmjittich rjochthoekich, mar hawwe flarderige r\u00e2nen fan flanters papier dy\u2019t fragmintsjes tekst fan de kearside fan de krante toane, as hat ien der mei de f\u00fbst twa gatten yn batst.<\/p>\n

De foarstelling stiet yn de tradysje fan in stylmiddel dat mei in Fr\u00e2nske term oantsjut wurdt as trompe-l\u2019oeil (\u2018bedraach it each\u2019). Al yn midsiuwske manuskripten hellen miniaturisten yn de marzjes fisuele ferrifelderijkes \u00fat troch bygelyks in blomke sa te pinsieljen dat it liket as is it troch it perkaminten bl\u00ead hinnestutsen. Trompe-l\u2019oeils waarden yn de arsjitektuer faken tapast om pylders of koepels te suggerearjen dy\u2019t der net echt binne. S\u00fbnt de santjinde iuw bestiet de trompe-l\u2019oeil<\/nobr> ek as selsstannich sjenre en wurdt dan soms boerebedrager neamd. Benammen it neiskilderjen of neitekenjen fan printwurk (abie-boekjes, almenakjes, spylkaarten) en stikken yn h\u00e2nskrift (oarkonden, akten, brieven) as giet it om echte foarwerpen wie popul\u00ear. Om de yll\u00fazje noch te fergrutsjen waarden der losse foarwerpkes op it printwurk of h\u00e2nskrift werj\u00fbn as lizze dy der werklik op. Earne in gat yn skilderje dat sicht biedt op in \u00fbnderlizzend stik tekst hie itselde effekt.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Trompe-l\u2019oeil troch Cryn van Zuyderhoudt, 1779.
Allard Pierson, UvA, Hs. XXXV A 33.<\/p><\/div>\n

De krante-mei-gatten hjirboppe biedt sicht op de<\/nobr> Waach en de Gertrudistsjerke fan Warkum. Foar dy \u00f4fbylding is gebr\u00fbk makke fan in besteande ansichtkaart. Allyksa wie de \u00f4fbylde kranteside werklik besteand. It is de foarside fan n\u00fbmer 12 fan jiergong 34, de dato 21 maart 1908, fan it nijs- en advertinsjebl\u00ead Friso<\/em>, dat wykliks<\/nobr> ferskynde yn Warkum en omlizzende gemeenten. De trompe-l\u2019oeil-ansicht is \u00fatj\u00fbn troch de Warkumer printer en boekhanneler Tjerk Gaastra (1870\u20131940). Hy wie ek de \u00fatjouwer fan de Friso<\/em> \u00e9n fan de ansicht dy\u2019t ferwurke is yn de fotomontaazje.<\/p>\n

Op-en-top trompe-l\u2019oeil is de krante-mei-gatten oars wer net. In wichtich skaaimerk fan in trompe-l\u2019oeil is dat de dingen op wiere grutte werj\u00fbn wurde. S\u00fbnder dat is de optyske yll\u00fazje ommers net optimaal. It formaat fan de kranteside is hjir lykwols werombrocht nei noch gjin 14\u00d79 sm. Ek \u00fbntbrekt hjir wat de makker fan in echte trompe-l\u2019oeil bestribbet, nammentlik it etalearjen fan byldzjende kapasiteiten: sjoch ris hoe\u2019t myn keunstfeardigens jimme beg\u00fbchelet! De krante-mei-gatten is lykwols gjin artistyk bravourestikje, mar in kollaazje yn in mechanyske druktechnyk. Dy technyk makke it \u00e1l mooglik de \u00f4fbylding yn in oplaach te meitsjen. Beide \u2018manko\u2019s\u2019 hingje gear mei de funksje fan dizze healbakken boerebedrager: it giet hjir ommers om in ansichtkaart. It \u00fbnderste gat jout dan ek gjin twadde sicht op Warkum, mar biedt plak foar in boadskip fan \u00f4fstjoerder oan \u00fbntfanger.<\/p>\n

\"\"<\/a>Der binne mear ansichten fan Fryske kranten mei troch­kykjes op Fryske plakken. In twadden fan Warkum jout sicht op it gemeenteh\u00fbs troch in \u00f4flevering fan De Banier<\/em>, om krekt te w\u00eazen dy fan 8 juny 1907. De Banier<\/em>, oprjochte yn 1874, ferskynde twaris wyks: sneons by Simon Branden­burgh en woansdeis by Jentje Wiarda yn Snits. S\u00fbnt 1901 wie De Banier<\/em> it orgaan fan de Bond van Kiesvereni­gingen op christelijk-historischen grondslag in Friesland. In f\u00east plak op de earste side krige it oan Groen van Prinsterer \u00fbntliende motto \u2018Tegen de Revolutie het Evangelie\u2019. Nei it ferstjerren fan Simon Brandenburg (1847\u20131891) sette syn widdo de drukkerij \u00fbnder syn namme fuort en noch foar de iuwwiksel joech de Firma Simon Brandenburgh ek ansichtkaarten \u00fat. Dit is d\u00ear ien fan.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/a>De \u00e2ldste krante-mei-gatten is der ien fan Ljouwert, mei it grand hotel Wapen van Fries­land oan it Grut Skavernek sjoen troch in gat yn de Leeu­warder Courant<\/em> fan 19 april 1902. It hotel sleat de doarren yn 1916; tsjintwurdich sit Kamminga Makelaars yn it p\u00e2n. As \u00fatjouwer neamt de kaart O.C. van Duijsen yn Swol. Fan him binne my fierders inkeld ansichten fan syn wenplak Swol bekend. Dat er by wize fan \u00fats\u00fbndering ek ien fan Ljouwert meitsje litten hat, sil komme om\u2019t Oeds Cornelis van Duijsen (1873\u20131919) d\u00ear hikke en tein wie en yn syn bertest\u00ead grif noch kontakten hie. Yn 1899<\/nobr> hie er in boekhannel oernommen yn Swol. Hy wie neffens ansichtkaartolooch H.J. Haverkate \u2018een goed vakman, maar werd door tegenspoed van allerlei aard (o.a. ziekte) gedwongen zijn zaak op te heffen\u2019.<\/p>\n

\"\"<\/a>Fan Burgum is der ien mei de Legewei sjoen troch in gat yn de Bergumer Courant<\/em> fan 1 febrewaarje 1908. It grutte p\u00e2n rjochts foaroan, d\u00ear\u2019t in baas Fryske flagge \u00fathinget, wie oarspronklik it gritenijh\u00fbs fan Tytsjerksteradiel en tsjinne fan 1906 oant 1917 as museum. It h\u00fasfeste de saneamde \u2018Indische Verzameling\u2019 fan de reizger en samler Anne van der Meulen, soan fan de Fryske folksskriuwer Tsjibbe Gearts van der Meulen. Anne syn samling waard letter oankocht troch notaris Nanne Ottema en ferhuze doe nei it nije keramykmuseum Het Princessehof yn Ljouwert. It p\u00e2n n\u00east it museum, midden op de foto, waard boud yn 1903 (Tsjibbe Gearts lei de earste stien) om \u00fbnderdak te jaan oan boekhannel en printerij De Motor fan Anne syn broer Wigger Arnoldus van der Meulen (1866\u20131936). Under de namme Gebroeders van der Meulen wie Wigger ek \u00fatjouwer, sawol fan boeken en de Bergumer Courant<\/em> as fan ansichten, lykas dizze fan de Legewei.<\/p>\n

\"\"<\/a>Tolve kilometer fierderop, yn B\u00fbtenpost, die Arie Hendrik Kalis (1884\u20131950) itselde. Hy runde d\u00ear in stomdrukkerij, joech it nijs- en advertinsjebl\u00ead De Noord-Ooster<\/em> \u00fat en brocht boekjes en brosjueres op \u2019e merk. Dy wienen meast fan godstsjinstige aard, lykas Het leven van Jezus<\/em> (1913) fan Leendert de Baan, menistepredikant yn Sint Anne, Troost bij sterven<\/em> (1913), dat De Baan skreau yn \u2019e mande mei de Boksumer herfoarme predikant Herman Bakels, en Levende beelden<\/em> (1915?) fan de Drachtster frijsinnige predikant Frits Reitsma. In frjemde ein yn \u2019t bit wie By de Fryske soldaten yn de mobilisaesje 1914\u201315<\/em> \u00fat 1915 fan Sjouke de Zee, de iennichste Frysktalige \u00fatjefte fan de yn Sliedrecht berne Kalis. Hy wie dan ek mar in passant; nei goed seis jier B\u00fbtenpost ferfear er yn 1919 nei Rotterdam. N\u00east boekjes en brosjueres joech er ansichtkaarten \u00fat, \u00fbnder oare ien mei sicht op de Tsjerkeleane, troch in gat yn De Noord-Ooster<\/em> fan 29 jannewaarje 1913.<\/p>\n

\"\"<\/a>En dan is der noch in trompe-l\u2019oeil-ansicht mei de nije feemerk yn Wolvegea sjoen troch in gat yn it nijs- en advertinsjebl\u00ead Stellingwerf<\/em> fan 22 maart 1913. Utjouwer fan sawol dy ansichtkaart as de Stellingwerf<\/em> wie Geert Taconis (1859\u20131920). Foardat er yn 1897 boekdrukker en \u00fatjouwer waard yn Wolvegea, hie Taconis, berne op De Jouwer, boekdrukker west yn Meppel. De man f\u00fbn it blykber net beswierlik dat op de \u00f4fbylde side fan de Stellingwerf<\/em> in d\u00fadlik l\u00easbere rouadvertinsje stiet, net fan immen mei in om sa te sizzen folt\u00f4ge libben, mar fan Aaltje Oppersma, in tsjinstfaam dy\u2019t \u2018na een smartelijk lijden van 19 dagen\u2019 ferstoarn wie \u2018in den ouderdom van 18 jaar en 1 maand\u2019.<\/nobr> It is in wrang idee dat har heit en styfmem it deaberjocht dat sy yn de Stellingwerf<\/em> sette litten hienen no ek keapje koenen as ansichtkaart.<\/p>\n

\"\"<\/a>It sjenre fan de trompe-l\u2019oeil-ansicht mei krante wie net in l\u00e2nseigen \u00fatfining, mar hie syn oarsprong yn D\u00fatsl\u00e2n. Minstens trije fan de seis boppeneamde ansichten binne d\u00ear ek produsearre: de beide kaarten fan Warkum en de kaart fan Burgum hawwe op de achterkant it logootsje fan de firma M. Gl\u00fcckstadt & M\u00fcnden yn Hamburch. Dy firma gong yn Nederl\u00e2n, ynklusyf Frysl\u00e2n, mei ferskate searjes ansichten de boer op,<\/nobr> bygelyks mei kaarten mei flinter­froutsjes (sjoch Poste restante<\/em> XXVII<\/small><\/a>) en mei saneamde \u2018vogellijnkaarten\u2019 (sjoch Poste restante<\/em> XXXI<\/small><\/a>). Topografyske trompe-l\u2019oeil-ansichten mei krante, produsearre troch M. Gl\u00fcckstadt & M\u00fcnden of troch oare fabrikanten, binne der fan tal fan plakken yn benammen D\u00fatsl\u00e2n en Nederl\u00e2n.<\/p>\n

\"\"<\/a>Yn Frankryk \u2013 w\u00ear oars \u2013 \u00fbntstie in frivoale fariant: yn stee fan op in st\u00ead of doarp biedt it gat yn de krante sicht op in mond\u00eane mademoiselle. De kranten op sokke kaarten binne net lokale suffertsjes, mar toanoanjouwende deibl\u00eaden as L\u2019\u00c9claire<\/em>, Le Figaro<\/em> en La Presse<\/em> of popul\u00eare periodiken as it liter\u00eare tydskrift Gil Blas<\/em>, it satiryske bl\u00ead Le Rire<\/em> en de sportkrante Le V\u00e9lo<\/em>.<\/nobr> Ornaris binne de frommiskes net al te waarm klaaid en gauris jout in bytsje ynkleuring harren noch wat ekstra<\/nobr> oanfalligens. Ien stap fierder en de krante is gjin finster mear, mar in kaaisgat.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u2018WORKUM\u2019 (m.), 1908. Ljochtdruk, 138\u00d787 mm. Utj\u00fbn troch Tjerk Gaastra Bzn. \/ M. Gl\u00fcckstadt & M\u00fcnden, Hamburch, searje Argus 11, n\u00fb. 37900. Poststimpels Frjentsjer 06-08-1908 en It Hearrenfean 08-08-1908. Ferstjoerd oan T. Oostra, p\/a Johannes Siebenga, It Hearrenfean, s\u00fbnder fermelding … Fierder l\u00eaze →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[284],"tags":[1030,1031,1032,1033,1034,1204,1205,1206,532,1207,624,1437,1023,1024,1025,1026,1027,1029],"class_list":["post-15733","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-poste-restante","tag-wigger-arnoldus-van-der-meulen","tag-geert-taconis","tag-aaltje-oppersma","tag-anne-van-der-meulen","tag-nanne-ottema","tag-arie-hendrik-kalis","tag-leendert-de-baan","tag-herman-bakels","tag-h-j-haverkate","tag-frits-reitsma","tag-sjouke-de-zee","tag-simon-brandenburgh","tag-t-oostra","tag-johannes-siebenga","tag-tjerk-gaastra","tag-cryn-van-zuyderhoudt","tag-oeds-cornelis-van-duijsen","tag-tsjibbe-gearts-van-der-meulen"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15733"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15733"}],"version-history":[{"count":96,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15733\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19061,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15733\/revisions\/19061"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15733"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15733"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15733"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}