{"id":263,"date":"2013-02-24T02:00:15","date_gmt":"2013-02-24T01:00:15","guid":{"rendered":"http:\/\/konsenylje.wordpress.com\/?p=263"},"modified":"2015-11-26T17:55:43","modified_gmt":"2015-11-26T16:55:43","slug":"orakels-foar-in-kleare-siel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/?p=263","title":{"rendered":"Orakels foar in kleare siel"},"content":{"rendered":"<ul>Oer: Tsj\u00eabbe Hettinga, <em>Equinox<\/em>, Friese Pers Boekerij, Ljouwert 2009.<\/ul>\n<p><a><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.konsenylje.nl\/wp-content\/uploads\/tsjc3aabbe-hettinga-foto-reyer-boxem-200x300.jpg\" alt=\"Tsj\u00eabbe Hettinga. Foto: Reyer Boxem\" title=\"Tsj\u00eabbe Hettinga. Foto Reyer Boxem\" width=\"200\" height=\"300\" class=\"alignright size-medium wp-image-105\" srcset=\"https:\/\/www.konsenylje.nl\/wp-content\/uploads\/tsjc3aabbe-hettinga-foto-reyer-boxem-200x300.jpg 200w, https:\/\/www.konsenylje.nl\/wp-content\/uploads\/tsjc3aabbe-hettinga-foto-reyer-boxem.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/a>Athenaeum Boekhandel yn Amsterdam hie koartlyn foar it earst in folslein Frysktalich boek op foarrie: <em>Equinox<\/em> fan Tsj\u00eabbe Hettinga. De troch Barbara Jonkers foarnaam foarmj\u00fbne dichtbondel waard sels in plak gund op de toantafel po\u00ebzy. It bringt jin wer even yn it sin dat de winner fan de Gysbert Japicxpriis 2001 net allinne yn Frysk-liter\u00ear fermidden as in grutheid jildt, mar ek furoare makke hat by in \u2018Holl\u00e2nsk\u2019 en ynternasjonaal publyk.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dy furoare \u2013 it ferhaal is bekend \u2013 beg\u00fbn doe\u2019t Hettinga yn 1993 fan him hearre liet op de Frankfurter Buchmesse. S\u00fbnttiid hat er in praktyk opboud as <em>performing poet<\/em>, mei optredens as solist yn binnen- en b\u00fbtenl\u00e2n (op YouTube is er oan it wurk yn Medell\u00edn), mar ek mei teaterprogramma\u2019s d\u00ear\u2019t foardracht yn \u00f4fwiksele wurdt mei muzyk fan de jazzband Breed Freed. Ek kamen foardrachten op cd \u00fat. Syn tsjintwurdige publyk telt mooglik mear harkers as l\u00eazers. De leafhawwers dy\u2019t it Frysk net machtich binne, waarden betsjinne mei meartalige bondels en tekstboekjes: dichtwurk fan Hettinga is beskikber yn it Nederl\u00e2nsk, Ingelsk, D\u00fatsk, Fr\u00e2nsk en Spaansk.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hettinga sjen en hearre as er foardraacht is in liter\u00ear <em>event<\/em>. Achter de mikrofoan stiet in healbline bard, it s\u00e2lt fan de see noch yn \u2019e snor, dy\u2019t \u00fat \u2019e holle lange fersen resitearret. Syn \u00fbnneifolchber modulearjende stim lit noch mear diftongen klinke as dat it Frysk fan himsels al hat. It is Bernlef sels dy\u2019t d\u00ear op dat poadium it wurd hillicht. Mar it is gjin poppekast. Hettinga syn imago en performance binne in autentyk \u00fbnderdiel fan syn dichterskip, sa\u2019t ek d\u00fadlik waard \u00fat de dokumint\u00eare <em>Yn dat sykjen s\u00fbnder finen<\/em>, dy\u2019t Pieter Verhoeff yn 2006 oer him makke.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tagelyk triuwe se de ynh\u00e2ld fan syn po\u00ebzy wolris nei de achtergr\u00fbn. In Holl\u00e2nsktalige resinsint f\u00fbn it sels in foardiel gjin Frysk te ferstean, want dat soe \u00f4fliede kinne fan Hettinga syn \u2018passievolle voordracht\u2019. Mar ek foar Frysktaligen is net maklik nei te kommen wat er no krekt meidielt. Op papier blike de teksten massyf en kompleks te w\u00eazen. No binne klank, ritme en oare kwaliteiten dy\u2019t yn diksje ta utering komme fansels w\u00eazentlike aspekten, mar foarbygean oan de ynh\u00e2ld docht Hettinga syn wurk tekoart: de man is gjin dwyl preuveljende pryster, mar in evokatyf ferheljende dichter.<\/p>\n<p><strong>Animistysk en assosjatyf<\/strong><\/p>\n<p>Yn de foargeande bondel, <em>Fan oer see en fierder<\/em> (2001), en op de cd <em>It doarp Always Ready<\/em> (2000) \u00fbntjoech it ferhaal him yn skeakelings fan canto\u2019s. Mei-inoar foarmen dy in ienheid dy\u2019t paste yn it sjenre dat de Angelsaksyske literatuersk\u00f4ging oantsjut as <em>long poem<\/em>. De 36 gedichten yn <em>Equinox<\/em>, \u00fbnderbrocht yn trije skiften, binne koarter as dy eardere canto\u2019s en hawwe in lossere gearhing. Twa tema\u2019s oerhearskje: de emigraasje \u00fat it eigen ferline en de emigraasje \u00fat it heitel\u00e2n. Yn beide gefallen is de kleau grut. Tiid skiedt de ik fan syn jeugd, oseanen skiede de migrant fan syn bertegr\u00fbn. Mar tal fan madeleines helje de mytyske bernejierren fol greiden, hea en hynders op yn it \u00fbnth\u00e2ld, en sitaten (\u00fat brieven faaks) jouwe glimpen \u00fat de saga fan l\u00e2nferhuzers. Wyn, wolken en skippen lizze ferbinings tusken doe en no, tusken d\u00ear en hjir.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Of better sein: de taal d\u00ear\u2019t dy eleminten namme en betsjutting yn krije, leit dy ferbinings, mei taaltechnyske middels en mei in fracht oan referinsjes en metaforyk, dy\u2019t liter\u00eare tradysjes fan ieuwen fuortsette en tagelyk in partikuliere symboalewr\u00e2ld stal jouwe. It binne dan ek de taalmacht en it bewustw\u00eazen fan de dichter dy\u2019t dat wat skieden is wer gearbringe yn in grutter ferb\u00e2n. Yn it po\u00ebtikale \u2018De sk\u00fbte\u2019 jout de dichter in eksaltearre selstypearring dy\u2019t tagelyk in opdracht liket:<\/p>\n<ul>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wis, ik bin in sk\u00fbte,<br \/>\nDy\u2019t djipper as de djipste os\u00e9aan de godlike<br \/>\nMythen yn him draacht as orakels foar in kleare siel.<\/ul>\n<p>En dan folgje even letter dizze swide rigels, dy\u2019t ferklearje w\u00earom\u2019t hieltyd wer Walt Whitman en Dylan Thomas, de beide dichters dy\u2019t Hettinga sels oerset hat, as syn liter\u00eare foarfaars neamd wurde:<\/p>\n<ul>Ik haw de os\u00e9anen fan<\/p>\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;De iensumens yn en<br \/>\nDe see\u00ebn fan it lyts fertriet, brede rivieren fan<br \/>\nDe kleare geniale sprong nei de fertraging en,<br \/>\nS\u00fbnder tragyk, de stadichheid; it w\u00fbndere tinken<br \/>\nFan in blink yn \u2019e stream, de marren fan de ferswitten<br \/>\nNachten, de wjitteringen fan de geweken nommen<br \/>\nKideling, de brede fearten fan de wrede skieding,<br \/>\nDe smelle griene sleatten fan<\/p>\n<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;De hege polsslaggen.<\/ul>\n<p>Tsj\u00eabbe op syn b\u00east. It byld yn dit en oare gedichten is dat fan in kosmos dy\u2019t de dichter opnimt en dy\u2019t troch him bestiet. It is in grutte kosmos, mei kontininten, oseanen, sinne, moanne en stjerren, en it is boppedat in animistyske kosmos, befolke troch minsken, bisten, healgoaden en tal fan besiele saken en ferskynsels. It middel by \u00fatstek om alles wat syn wr\u00e2ld stoffearret libben yn te blazen, fynt Hettinga yn it faak en folle en gauris ek fernimstich br\u00fbken fan adjektiven. Sa is der praat fan \u2018de ferlegen efterein fan in pleats\u2019, fan \u2018knersetoskjende djipten\u2019 en fan \u2018redeleas fereale deiljocht\u2019. Der is \u2018de siel fan d\u00fbnsjend fean\u2019, en oarsom kin in seehaven \u2018\u00fbntsiele\u2019 hjitte. It komt sels foar dat besieling earder sjoen wurdt yn in ding as yn in minske, dan stiet der gjin faam himmeljend op in stalt, mar \u2018in faam op in himmeljend stalt\u2019.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;\u2018Siel\u2019 is yn <em>Equinox<\/em> in kaaiwurd; \u2018geast\u2019 en \u2018God\u2019 kin it s\u00fbnder. Geast yn de foarm fan kultuer waait de bondel binnen yn de foarm fan referinsjes oan bibel, mytology, literatuer en byldzjende keunst. Guon binne tige eksplisyt, oaren suver tem\u00fbk, lykas yn it gedicht \u2018Burdaard\u2019, dat \u00fateinset mei \u2018in nei binnen iepensteand daksfinster\u2019 \u2013 soks bestiet inkeld yn it yn fytslak \u00fatfierde universum fan de Burdaarder molkfarder Ruurd Wiersma.<\/p>\n<p><strong>Kondinsaasje en konstruksje<\/strong><\/p>\n<p>Yn it wurk fan Hettinga ropt it iene byld it oare op l\u00e2ns linen fan logika en semantyk, mar benammen ek troch sint\u00fachlike assosjaasje, dy\u2019t foar in part fuortkomt \u00fat syn \u00fbntfanklikens foar synestesy. It makket dat in inkeld mar hermeneutyske analyze fan wat Hettinga yn syn gedichten meidielt net foldocht. Babs Gezelle Meerburg hat d\u00earom ris pleite foar in literatuerpsychologyske optyk as oanfolling op de deduktyske <em>close reading<\/em> om sa \u2018de \u00fbnderh\u00fbdske spanning\u2019 yn it wurk fan Hettinga mear rjocht te dwaan (<em>Leeuwarder Courant<\/em>, 11 maaie 2001).<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Babs hie in punt. Dochs moat de l\u00eazer fan <em>Equinox<\/em> even puzzelje. Net iens omdat de meidieling sels sa kryptysk is, mar omdat dy brocht wurdt yn in oerfloed oan kondinsaasje en konstruksje. Dat ferget fan de l\u00eazer fermogen ta, en nocht oan, it dekonstruearjen op ferskillende nivo\u2019s. Geart fan der Mear hie d\u00ear tsien jier lyn al syn bekomst fan: \u2018al dy adjektiven en al dy byldspraak en almeast \u00fbnferbidlik lange rigels, ik wurd der sa wurch, deawurch fan\u2019 (<em>Trotwaer<\/em> 1999-8).<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;En ja, ek <em>Equinox<\/em> is wer topswier fan wat ik mar even byfoechlikens neam. It meast yn it each rinne de nijfoarme adjektiven en de bytiden Latynsk oandwaande adjektivyske bepalings, dy\u2019t de taal ynklinke as wie it seeklaai. Fingers mei swartlakte neilen wurde dan \u2018swartneile\u2019 fingers, en sa binne der ek \u2018tichtskjirre\u2019 kreeften en is der \u2018seedyksk\u2019 hiem en \u2018wylpen\u2019 wee \u2013 neologismen dy\u2019t kreativiteit azemje, mar gjin lucht bringe yn it gedicht. De taal wurdt gauris sa oanstampt dat de grammatika yn \u2019e knipe komt, lykas yn \u2018de wr\u00e2ld, alteast syn wat te sjen is stadich \/ Yn wat net te sjen is hystearysk weiwurdend besit\u2019. Bedoeld is faaks: it besit fan de wr\u00e2ld dat weiwurdt, feroaret fan wat te sjen is yn wat net te sjen is, mar wis bin ik der net fan.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Net te min konstruksje typearret ek de strofe- en rigelbou. Op ien nei stelle de gedichten it s\u00fbnder einrym, mar se hawwe al strofen mei hieltyd ienselde tal rigels, soms mei noch in ynliedende of \u00f4fslutende strofe fan ien of twa rigels ekstra. De \u00fats\u00fbndering is it gedicht \u2018Styx\u2019, in filanelle mei de foarmskaaimerken dy\u2019t d\u00ear byhearre, mar dat gedicht, skreaun ta de neitins fan Jan \u2018Taverne\u2019 Voorthuizen, stamt al \u00fat 1988.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ek al ferliest in regelmjittige strofebou oan funksje as einrym en rymskema\u2019s \u00fbntbrekke, it jout it gedicht noch altyd struktuer, alteast fisueel. Oars is dat by it hanthavenjen fan f\u00easte tallen wurdlidden de rigel as metrum \u00f4fw\u00eazich is. Hettinga jit elts gedicht lykwols sekuer \u00fat yn rigels mei hieltyd likefolle wurdlidden of mei wikseljende tallen wurdlidden yn in f\u00easte \u00f4fwikseling. By net-metryske po\u00ebzy docht dat wat neuroatysk oan. It smyt in stramyn, mar net struktuer op en yn <em>Equinox<\/em> liedt it soms ta nuvere enzjambeminten.<\/p>\n<p><strong>Skientme, mar gjin kideling<\/strong><\/p>\n<p>Mar it docht amper \u00f4fbrek oan de tsjoen dy\u2019t fan <em>Equinox<\/em> \u00fatgiet. Yn klank, ritme, kleur en byld ropt Hettinga in fan eardere generaasjes oerurven wr\u00e2ld op dy\u2019t er him dichterlik ta-eigenet op in wize dy\u2019t bew\u00fbndering \u00f4ftwingt. Tagelyk jout syn po\u00ebzy dy wr\u00e2ld net troch. De l\u00eazer bliuwt, krekt as by Hettinga syn foardrachten, in passive harker dy\u2019t tasprutsen wurdt. Hy \u00fbnderfynt, om it op syn Tsj\u00eabbes te sizzen, skientme, mar gjin kideling. Jawis, <em>Equinox<\/em> is hjoeddeiske po\u00ebzy, mar dochs minder fan it aktuele as fan it modern-klassike soart.<\/p>\n<ul>Earder publisearre yn <em>De Moanne<\/em> 8 (2009), n\u00fb. 7 (septimber), s. 38\u201339. <nobr>Foto: Reyer Boxem.<\/nobr><\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Oer: Tsj\u00eabbe Hettinga, Equinox, Friese Pers Boekerij, Ljouwert 2009. Athenaeum Boekhandel yn Amsterdam hie koartlyn foar it earst in folslein Frysktalich boek op foarrie: Equinox fan Tsj\u00eabbe Hettinga. De troch Barbara Jonkers foarnaam foarmj\u00fbne dichtbondel waard sels in plak gund &hellip; <a href=\"https:\/\/www.konsenylje.nl\/?p=263\">Fierder l\u00eaze <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[112],"tags":[90,93,315,16,17,20,26,57,71,78],"class_list":["post-263","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-2009-2017","tag-tsjebbe-hettinga","tag-walt-whitman","tag-geart-van-der-meer","tag-babs-gezelle-meerburg","tag-barbara-jonkers","tag-bernlef","tag-dylan-thomas","tag-jan-voorthuizen","tag-pieter-verhoeff","tag-ruurd-wiersma"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/263","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=263"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/263\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":910,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/263\/revisions\/910"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=263"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=263"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.konsenylje.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}