Earste leed
In trapeze-artyst – lykas bekend is dy heech yn de nok fan grutte fariëtee-poadiums útoefene keunst ien fan de dreechste fan alle foar minsken berikbere keunsten – hie syn libben, yn ’t earstoan inkeld út syn stribjen nei perfeksjonearring, letter ek as tirannyk wurden oanwenst, sa ynrjochte dat er salang’t er yn deselde akkommodaasje wurke dei en nacht op de trapeze bleau. Alles dêr’t er ferlet fan hie – oars net in soad – waard yn foarsjoen troch rûlearjende tsjinstlju, dy’t ûnder wachten en alles wat boppe fanneden wie yn eigenmakke fetten omheech en omleech hysten. Spesifike swierrichheden foar de omjouwing feroarsake dy libbenswize net; allinne as de oare programmaûnderdielen ôfwurke waarden, wie it in bytsje hinderlik dat er boppe bleaun wie, wat net te ferbergjen foel, en der sa no en dan in blik út it publyk wei nei him ôfdwaalde, ek al hold er him op sokke tiden meast stil. Dochs ferjoegen de direksjes it him, want hy wie in bûtengewoane, ûnferfangbere artyst. Ek seagen se fansels yn dat er net út nocht oan ûnnocht sa libbe, dat er winliken inkeld sá permanint yn foarm bleau en inkeld sá syn keunst yn perfekte steat behâlde koe.
Dêr boppe wie it fierders ek sûn, en as yn it waarmere seizoen de sydfinsters yn de hiele rûnte fan de koepel iepenklapt waarden en mei de frisse lucht de sinne swiid de skimerige romte binnenkrong, dan wie it dêrsa sels moai. Tajûn, syn omgong mei oare minsken wie beheind, der klattere mar komselden in kollega-akrobaat lâns in touljedder nei him omheech, dan sieten se tegearre op de trapeze, linen links en rjochts tsjin de touwen en keuvelen wat, of der wienen boufakkers om it dak te reparearjen dy’t troch in iepen finster in pear wurden mei him wikselen, of der wie in brânwachtman om de needferljochting op de boppeste galerij nei te sjen dy’t him wat tarôp, respektfol mar min fersteanber. Fierders bleau it stil om him hinne; inkeld seach somtiids dizze of jinge wurknimmer, middeis yn it lege teäter op ’e doele rekke, neitinkend de hichte yn dy’t hast bûten it eachweid foel, dêr’t de trapeze-artyst syn keunsten útfierde of útrêste, sûnder witte te kinnen dat immen him speurde.
Sa hie de trapeze-artyst ûnfersteurd libje kind as de ûnûntkombere reizen fan plak nei plak der net west hienen, dy’t foar him alderferfelendst wienen. Wol soarge de ympressario derfoar dat de trapeze-artyst frijwarre bleau fan elk ûnnedich ferlingjen fan syn lijen: foar de ritten yn de stêden brûkten se race-auto’s, dêr’t se, as it koe nachts of yn de ierste moarnsoeren, mei fûle faasje yn jakkeren troch de lege strjitten, al gong it noch altyd te stadich foar de trapeze-artyst syn langst; yn de trein waard in hiele kûpee reservearre, dêr’t de trapeze-artyst de reis yn trochbrocht boppe yn it bagaazjenet, as in soarte fan substitút – behyplik, mar toe mar – foar syn wenstige libbenswize; yn it folgjende plak fan de toernee wie yn it teäter lang foar oankomst de trapeze al teplak, ek stienen alle doarren dy’t op de teäterseal útkamen wiid iepen en wienen alle gongen frijhâlden – mar de moaiste mominten yn it bestean fan de ympressario wienen dochs hieltyd wannear’t de trapeze-artyst dan de foet op de touljedder sette en binnen de koartste kearen einliks wer boppe oan syn trapeze hong.
Hoe’n protte reizen ek der no al goed beteard wienen, elke nije fûn de ympressario dochs wer in kwelling, want ôfsjoen fan alles wat der noch bykaam wienen de reizen sûnder mis in oanslach op de senuwen fan de trapeze-artyst.
Sa reizgen se wer ris tegearre, de trapeze-artyst lei yn it bagaazjenet te dreamen en de ympressario line yn de hoeke by it raam dêrtsjinoer en lies in boek, doe’t de trapeze-artyst him sêft oanspruts. De ympressario wie him fuortdaalk fan tsjinst. De trapeze-artyst biet op ’e lippen en sei dat er foar syn akrobatyk no altyd twa trapezes hawwe moast yn plak fan de iene dy’t er oant dan ta brûkt hie, twa trapezes tsjinoer elkoar. De ympressario gong dêr op slach mei akkoart. Mar as woe er sjen litte dat de ynstimming fan de ympressario hjir like betsjuttingsleas wie as syn beswieren west hawwe soenen, sei de trapeze-artyst dat er no nea wer en ûnder gjin betingst op mar ien trapeze optrede soe. It tinkbyld dat soks miskien dochs in kear barre koe, like er fan te huverjen. Sleaukjend en betochtsum stimde de ympressario him wer alhiel mei dat twa trapezes better wienen as ien en sa’n nije opstelling ek yn oare opsichten foardielen hie, de produksje waard der ôfwikseljender fan. Doe begûn de trapeze-artyst ynienen te gûlen. Bot skrokken sprong de ympressario oerein en frege wat der te rêden wie, en doe’t er gjin antwurd krige, gong er op de bank stean, aaide him en drukte syn gesicht tsjin syn eigen, sadat de triennen fan de trapeze-artyst ek oer him rôlen. Mar pas nei in soad fragen en flaaiwurdsjes snokkere de trapeze-artyst: ‘Ien stange mar yn hannen – sa kin ik dochs net libje!’ No wie it foar de ympressario al makliker om de trapeze-artyst te treastgjen; hy sei ta dat er daalk út it earstfolgjende stasjon wei nei it earstfolgjende plak fan de toernee tillegrafearje soe oer de twadde trapeze, ferwiet himsels dat er de trapeze-artyst sa lang mei mar ien trapeze wurkje litten hie, en tanke en priizge him tige dat er einliks op it fersom wiisd hie. Sa slagge it de ympressario de trapeze-artyst stadich del te bêdzjen en koe er wer werom nei syn hoeke. Hysels wie lykwols net gerêststeld, yn grutte noed observearre er de trapeze-artyst heimlik oer syn boek hinne. As sokke tinzen him ienris kwelden, koenen se dan ea echt ophâlde? Soenen se net hieltyd mear tanimme? Foarmen se net in eksistinsjele bedriging? En werklik miende de ympressario te sjen hoe’t no yn de skynber kalme sliep dêr’t it gûlen yn einige wie, de earste tearen harren op de trapeze-artyst syn glêde bernefoarholle begûnen ôf te tekenjen.
Oersetting fan ‘Erstes Leid’, út Franz Kafka, Ein Hungerkünstler. Vier Geschichten, Berlin 1924, s. 9–14. De tekening (dy’t losstiet fan dit ferhaal) is makke troch Kafka.
