‘Weidum. Volksvermaken.’ (l.û.), ±1903–1905. Ljochtdruk, 90×139 mm. Utjûn troch Arjen Roorda, Weidum. Poststimpels Weidum 26-08-1905, Bussum 26-08-1905 en Amsterdam Centraal Station 29-08-1905. Ferstjoerd oan Johannes de Vries, Bussum/Amsterdam, troch ‘Coos’, ‘Thea’ en ‘Bertus’.
Weidum fiert feest. Boppe de Greate Buorren hinget in mânske flagge. In kliber folk stiet te sjen nei twa manlju dy’t elk in jok mei twa kuorren drage. Tusken harren yn, midden op ’e dyk, stiet in taffeltsje; der liket in flesse op te lizzen op in ferheginkje. De man rjochts, mei in silinderhoed op ’e holle, bringt sa te sjen mei de hân wat nei de mûle. Wat is hjir te rêden?
Weidum op in ansicht út 1964. Links achter it hûs Greate Buorren 23, dat prominint op de ansicht boppe-oan dit blog stiet.
It Fries Fotoarchief hat in eksimplaar fan deselde ansicht. De foarstelling wurdt dêr beskreaun as: ‘Dorpsgezicht van Weidum. Hier zien we een aantal artiesten (?) die het publiek tijdens het dorpsfeest vermaken in de Greate Buorren.’ Dy beskriuwing suggerearret dat beide manlju in sketch of sokssawat opfiere. Mar it sit oars, sa leart de Franeker Courant fan 16 augustus 1903. Dy krante befettet in detaillearre ferslach fan it Weidumer doarpsfeest. Dat sette op tongersdei 13 augustus út ein mei ‘volksspelen’, meast foar bern en jongerein: hurdrinne foar famkes oant en mei acht jier, hurdrinne foar jonges oant en mei acht jier, stuolledûnsje foar famkes boppe de acht jier, koekehappe foar jonges boppe de acht jier en ‘flesschenslaan door jongelingen’. Foar folwoeksen manlju wie der ‘hardloopen met bollenkorven’. Foar folwoeksen froulju wie der neat.
It spultsje hurdrinne mei bolkuorren, dat ‘volksvermaak’ is te sjen op de ansichtkaart hjirboppe. Oant yn de lette jierren tritich waard it dien op doarps- en skoalfeesten yn hiel Fryslân, sa’t út âlde kranten bliken docht. Mar op de ansicht wurdt net hurdrûn, de manlju steane stil by in taffeltsje, wat dogge se dêr? Opnij bringt de Franeker Courant, diskear dy fan 30 augustus 1908, útkomst. Dêr stiet in ferslach yn fan it doarpsfeest yn Wytgaard dat jier. Ek dêr wie hurdrinne mei bolkuorren ien fan de spultsjes. De ferslachjouwer ljochtet dat spultsje yn in bysin ta en beskriuwt dêrmei tagelyk it momint dat op de Weidumer ansicht fêstlein is:
Bij het hardloopen met twee bolkorven aan een juk, waarbij midden in de baan uit een gesloten flesch een glaasje water ingeschonken moest worden om dit te ledigen en de flesch daarna weer te sluiten, werden de prijzen behaald door Age Jorna, J. Vliegendehond, Abe Jorna en Tj. v. Balen.
Der bestiet noch in oare ansicht dy’t itselde momint werjout, mar de fotograaf hat de foto diskear nommen fan de oare kant fan it taffeltsje. Ek brocht de útjouwer fan beide ansichten ferzjes op ’e merk dy’t nochal rûch ynkleure binne, mei blau, brún, grien en read. Dy útjouwer wie de Weidumer winkelbaas Arjen Roorda (1870–1928), dy’t noch minstens trije oare kaarten fan Weidum meitsje liet, lykas de ansicht hjirnêst fan de Hegedyk, sjoen fan de Dekemawei ôf.
De Burchwerter bolkoerrinster Baukje Mensonides-Vellinga (1873–1949) op in ansicht út 1918.
Op de ansichten fan Weidum mei ‘volksvermaken’ dus gjin sketch troch artysten. Der waarden op it Weidumer doarpsfeest fan 1903 oars wier wol sketches opfierd, net oerdeis op strjitte mar jûns yn it kafee fan de widdo Samplonius. Leden fan it Weidumer resitearkolleezje Oefening en Vermaak brochten dêr Frysk toanielwurk op ’e planken: de ienakter Krystjoun fan Yme Schuitmaker, it blijspul Jild en ljeafde fan Tseard Velstra en de klucht De skearwinkel fen Toan Sjipsop fan Waling Dykstra, alle trije foar it earst publisearre yn 1902. ‘De herhaalde bijvalsbetuigingen van het zoo talrijk opgekomen publiek waren voor de leden zeker het beste bewijs dat een en ander zeer in den smaak viel. Hun spel was uitstekend.’
In bolkoerrinster yn Easternijtsjerk op in ansicht út ±1905–1913.
Yn it deistich libben wie bolkoerrinne, ek wol bolrinne neamd, oars gjin botte fermaaklike beuzichheid. It útsuteljen fan bôle, brea en koeke yn it doarp en benammen ek lâns pleatsen en arbeiderswenten bûtenút, te foet yn waar en wyn mei twa swiere kuorren oan in jok, wie dreech wurk en smiet net folle op. It waard meast dien troch froulju, faken widdo of frou fan in sike of ynfalide man, dy’t sa besochten de skeamele ynkomsten yn harren húshâlding noch in lyts bytsje by te spikerjen. Yn it rymstik ‘Klaske Bolrinster’ (1881) fan Piter Jelles Troelstra bringt Klaske har sitewaasje sa ûnder wurden:
Ik woe jimm’ graech ris hwet forkeapje;
Hwent och, ik ha seis lytse bern,
Dy mat ik sels de mûle stopje;
Hwent ’k ha foar ’n toch myn man forlern.
Ja, tink er om; foar my is ’t libben
Hwet oars as molkengroattenbrij;
’t Is dei oan dei wer skrippe en skûrre;
Mijn pak is swier, leau det mar fry.
De ferneamdste ‘literêre’ bolkoerrinster is sûnder mis mem Afke út de klassiker Afke’s tiental (1903) fan Nynke fan Hichtum. As Afke de kream fan har tsiende bern útleit, komt buorfrou Jetske freegjen
wat Afke er van zou zeggen, als zij Zaterdag eens voor haar door ’t dorp rondging met de manden vol versch brood, of ‘bollekorven’ zooals die in Friesland genoemd worden. Om er een beetje bij te verdienen, liep Afke namelijk driemaal in de week met die bollekorven. Als ze daarmee den halven dag onafgebroken op de been was, kon ze er een kwartje mee verdienen, of soms 37½ cts. Dat was wel niet veel, maar ze kon er toch al gauw twee paar klompen voor de kinderen voor koopen, of iets anders, dat ze noodig hadden. En nu wou die goeie Jetske dat voor haar doen, zonder er zelf een cent aan te verdienen!
In bolkoerrinster op in ansicht út 1913.
De dûbele rol fan de bolkoerrinster komt moai ta útdrukking op in ansicht dy’t de Hearrenfeanster boekhanneler Gerben Brouwer meitsje liet. Om 1917 hinne joech Brouwer in steal ansichten út mei froulju fan it Fryske plattelân. Op ien fan dy ansichten sjogge wy in bolkoerrinster by in boerinne foar de bûtendoar (mei rjochts noch in stikje fan in amerrak). Net folle letter turnde Brouwer de ansichten om ta lokwinsk- en nijjierskaarten. Op de niisneamde ansicht waard ‘Lokkich Nijjier’ bypinsiele en it plaatsje krige as ûnderskrift in Frysktalige nijjierswinsk op rym. De bolkoerrinster, sa stiet dêryn te lêzen, bringt ‘nys en ytbre waren’. De Leeuwarder Courant fan 20 juny 1959 hie yn de rubryk ‘Ut ’e âlde doaze’ in ôfbylding fan dy kaart en skreau dêrby:
Nei alle gedachten sil de ûnbikende rymker “nijs” wol foarop set hawwe (en hat er dêrnei de ytbre waren neamd) om’t it sa better foel, mar tagelyk moat er syn folkje goed kend hawwe, hwant it nijs wie by de âlde bôllekoerrinster hast like foarnaem as de bollen, de wiggen, de healbreaën of de fjirdepartsjes, dy’t hja njonken de fine koeke, de kantkoeke en de snipelkoeke yn ’e kuorren oan it jûk de reden en paden, de loanen en de diken lâns tôge.
Yn de âlde Fryske toanielstikken wie in bôllekoerrinster stéfêst in rabbelskûte, in âld teapert en in praetsjeforkeapster, dy’t altiten oer oaren de mûle spielde. Dêr sil wol hwat fan oan west hawwe, en faeks hawwe ús toaniel en Fryslân sels wol hwat forspile nou’t in feguer lykas op ús printsje doe-tiid wurden is.
De earste bolkoerrinster-ansicht fan Brouwer is printe yn sepia – al by ferskinen lei it patina fan it ferline der oerhinne. De bolkoerrinster wie doe al op har retoer. Sy waard opfolge troch de bakkersfeint, dy’t op in transportfyts mei in grutte koer boppe it foartsjil de klanten bylâns jage. Sa’n jonge teutet en rabbet net, hy trapet stevich de pedalen rûn en floitet nei de famkes.
